De amore liber II

Liber secundus.

De amore proximi et dilectione liber.

Habito tractatu de amore Dei et dilectione ipsius, tractandtum est de amore et dilectione proximi, que illi coheret et sine qua Dei amor haberi non potest. Ut sanctus Iohannes in epistola sua dixit, “Et omnis qui diligit fratrem, ex Deo natus est, et cognoscit Deum. Qui non diligit, non novit Deum: quoniam Deus caritas est.”[1] Et alibi eciam dixit,

Si quis dixerit quoniam diligo Deum, et fratrem suum odit, mendax est. Qui non diligit fratrem suum quem videt, Deum, quem non videt, quomodo potest diligere? Et hoc mandatum habemus a Deo: qui diligit Deum diligat et fratrem suum.[2]

Et beatus Paulus dixit, “Qui diligit proximum, legem implevit.”[3] Et a sapiente eciam dictum est,

In tribus placitum est spiritui meo, que sunt probata coram Deo et hominibus: concordia fratrum, et amor proximorum, et vir et uxor sibi consencientes. Tres autem species odivit anima mea: pauperem superbum, divitem mendacem, et senem fatuum et insensatum.[4]

Et eciam cum Dominus dixisset, “Diligens Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua,” statim subiunxit, “Et proximum tuum, sicut teipsum,” dicens, “In hiis duobus mandatis tota lex pendet, et prophete.”[5] Diligas ergo proximum sicut te ipsum, ut istud “sicut” notet simillitudinem et non quantitatem. Nemo enim potest tantum alium diligere quantum ad ipsum diligit; sufficit enim si diligis proximum ad id ad quod te ipsum diligis, id est, ad vitam eternam.

Omnes ergo homines generaliter et universaliter in proximo sunt diligendi. Nam voluntatem debes habere et eciam in actu prout potes complere ut homines boni sint et Deo serviant, et bona opera in paradisum vadant. Recto igitur amore omnes diligas, non pravo. Amor enim alius est rectus qui dicitur caritas, de quo supra dixi in titulo De Amore et Dilectione Dei; alius vero pravus, qui cupiditas potest nuncupari. De quo Valterius tractavit illumque difinivit dicens:

Amor est passio quedam innata procedens ex visione et inmoderata cogitatione forme alterius sexus, ob quam quidem aliquis super omnia cupit alterius potiri amplexibus, et omnia de utriusque voluntate in ipsius amplexu amoris precepta conpecti.[6]

Diligas ergo homines in bonum et non in malum. Nam Apostolus dicit, “Noli vinci a malo, sed vince in bono malum.”[7] Et alibi in epistola ad Romanos, “Unusquisque vestrum proximo suo placet in bonum.”[8]

Qui enim diligit alium consentiendo malo non illum diligit, sed pocius odit, se ipsum dampnat. “Bis enim peccat qui peccato obsequium accommodat,”[9] qui enim peccat, ut sanctus Prosper dixit, “Homines sic sunt diligendi, ut erores non diligantur.”[10] De amore igitur hominis in hominem dic ut plenius notavit Augustinus in sermone suo qui legitur in Dominica post Pentecostem, qui sic incipit “Non solum in novo,”[11] et cetera.

[Caput I.]

Unde oriatur amor et qualiter.

Et nota quod amor ad modum cristali oritur, coagulatur, vel gelatur, zelatur, in amicitiam convertitur, et per bonam conversationem et longam consuetudinem quasi in naturam deducitur, adeo ut quasi lapis clarus efficiatur. “Amor hominis velud lacrima ab oculis oritur et in pectus cadit.”[12] Oritur et quandoque ab auribus. Nam si audieris tibi filium esse natum quem nunquam vidisti, per solum auditum aurium concipitur amor in corde tuo, ut eum incipias diligere. Idem eciam est cum de aliquo bono homine multa bona audis, vel servitia ab eo percipis. Concipis enim amorem per aures ad illum diligendum. Coagulatur autem et celatur itaque in amicitiam convertitur per fidem, per convivium, per locutionem sive loquelam, et per bona servitia invicem data et accepta.

Per fidem coagulatur, secundum Senecam qui ait, “Amici fides coagulatum est amicitie, sapientia firmamentum.”[13] Per convivium autem inter bonos homines coagulatur amor, ut dixit quidam sapiens: “Convivium est coagulum amicitie inter bonos; inter malos autem discensio.”[14] Unde dixit Seneca in epistolis, “Ante circumspiciendum est cum quibus edas et bibas, quam quid edas et bibas. Epulatio sine amico leonis ac lupi vita est.”[15]

“Superbo oculo et insaciabili corde cum hoc non edebam,”[16] licet autem sit “convivium coagulum amicitie.”[17] Non tamen frequentandum est multis rationibus, et quia in convivio multi mali homines quandoque congregantur, et quia discensiones maxime inde quandoque oriuntur, et quia superfluitates multe illic fiunt, et quia per convivia frequentia substantia hominum valde minoratur. Unde Salomon dixit, “Melius est ire ad domum luctus quam ad domum convivi.”[18] Et Cato dixit, “Raro convivare.”[19]

Per locutionem autem bonam coagulatur amor et in amicitiam cadit. Unde quidam sapiens dixit, “Principium amicitie est bene loqui; maledicere vero exordium inimicitiarum.”[20] Et eciam Pamfilius dixit, “Excitat et nutrit facundia dulcis amorem.”[21] Per bona autem obsequia invicem data atque recepta, zelatur amor et cadit in amicitiam. Et efficitur homo zelosus, unde dicitur: “Zelosus domus tue comodit me.”[22] Et alibi, “Noli emulari in malignantibus, neque zela eris facientes iniquitatem.”[23] Quare Regula Amoris dicit, “Qui non zelat, amare non potest,”[24] et: “Ex vera zelotypia affectus semper cressit amandi mutua.”[25]

Per mutua eciam servitia invicem data atque recepta, acquiritur amicitia et conservatur et retinetur. Unde dici consuevit, “Audio sic dici: dando retinentur amici.”[26] Et Cato dixit,

Obsequio quoniam dulces retinentur amici.

Ne dubitas cum magna petas impendere parva:

His etenim rebus coniungit gratia caros.[27]

Et alibi, “Dapsilis interdum notis caris amicis.”[28]

Quod donare potes, gratis concede roganti!

Nam recte fecisse bonis, in parte lucrorum est.[29]

Et Terentius dixit, “Obsequium amicos, veritas odium parit.”[30] Si enim ab amico tamen modo sumpseris, nunquam illi tribuendo, illius amicitiam merito perdes. Cum autem semper dampna suscipiat, nunquam autem lucra amicus enim utilitatis causa assumitur, et si parte semper dampna patitur. Tua amici ipsi non placebit. Nam ut dixit philosophus, “Qui utilitatis causa assumptus est, tamdiu placebit quamdiu utilis fuerit.”[31] Et certe si amicus tibi sepe dederit, decuit te illi reddere. Unde quidam philosophus dixit, “Beneficium sepe dare, docere est reddere.”[32] Licet enim Seneca epistolarum dixit, “Beneficiorum usum gratum homines esse putant: illa crescunt mora et tanto plus solvendum est, quanto tardius. Ingratus est, qui beneficium reddit sine usura.”[33]

Sed licet beneficia per moram crescant; non tamen congrua mora in hiis est reprehendenda. Nam dixit quidam philosophus, “Tene rectam iustitiam inter homines, et diligunt te; et non properes ulli reddere mutuum boni vel mali, quia diutius expectabit te amicus et diutius timebit te inimicus.”[34] Reddere debes ergo beneficium amico cum usuris si potes. Alioquin in memoria frequenter habeas beneficium tibi collatum, et benefactorem inde collaudes. Ait enim Seneca, “Satis magna est usura pro beneficio memoria.”[35] Et eciam benefactorem reverearis et timeas. Nam ut idem ait, “Optime positum est beneficium, ubi meminit, qui accipiunt.”[36]

Et diligenter caveas, ne reddeas malum pro bono, sive beneficio, quod esset iniquum nec tollerandum a Deo. Nam ut Salomon in Proverbiis, “Qui reddit mala pro bonis, non recedet malum de domo eius.”[37] Et si nunquam amico tribuis, iniuste postea ab eo petis. Et alibi dicitur, “Beneficium qui dare nescit, iniuste petit.”[38] Immo eciam in odium cadit. Ut Seneca dixit, “Nullum est odium perniciosius quam beneficii violati pudere.”[39]

Libentius enim debes beneficium reddere, quam de novo recipere. Inde eciam idem Seneca dixit,

Errat, qui beneficium accipit libentius quam reddeat: quanto ilarior est qui solvit quam qui mutuat, tanto debet esse ylarior, qui se maximo here alieno accepti beneficii exhonorat, quam qui maximo obligatur.[40]

Qui enim de accipiendo cogitat, oblitus est accepti. Nec est amicitia, sed negotiatio, que ad commodum accidit, que quod consuecutura sit, spectat. Quare dictum est, “Dignus decipi qui de recipiendo cogitat dum dat.”[41] Quod si reddere beneficium factis non potes, saltem per confessionem beneficii retribue. Nam ut ait idem Seneca, “Interdum autem solutio est beneficii ipsa confessio.”[42] Que negatio autem beneficii ad malignitatem et ingratitudinem spectat. Unde quidam philosophus dixit, “Benefactum qui denegat, coram oculis omnia cernentis se accusat.”[43]

De quibus beneficiis et servitiis dandis et recipiendis plenius nota ibidem in titulo De Retinendis Amicis. Placeat autem tibi alterius amicitiam et amici commodo conservare et non cum alterius incommodo sive sit amicus sive inimicus. Nam ut ait Tullius De Officiis, “Neque dolor, neque mors, neque aliud, quod extrinsecus homini accidere possit, tam est contra naturam, quam ex alieno incommodo suum augere commodum.”[44] Unde Seneca dixit, “Satius est sua mala quam aliena tractare.”[45] Et alibi, “Miserius est nocere quam ledi.”[46]

Per bonam autem conversationem et longam consuetudinem in naturam convertitur a Deo, ut quasi lapis efficiatur, quia consuetudo est altera natura. Sicut enim aqua funtis et putei assidua et longa consuetudine semper melior efficitur, ita amor inveteratus semper novo melior invenitur. Unde Ihesus filius Sirac dixit, “Vinum novum et amicus novus; invetrescant, et cum suavitate bibes illud.”[47] Et alibi, “Amicum tuum et amicum natris tui non derelinquas; novus enim non erit similis illi.”[48] Et nota quod sicut antiqua amicitia per longam consuetudinem in habitum mentis sumpta ita congelatur quod quasi lapis clarus efficiatur, ita ira inveterata odium dicitur, et odium inveteratum a Deo in naturam convertitur. In inimico antiquo numquam confidere possis. Unde quidam philosophus dixit, “Ne associes te inimicis tuis, cum alios possis reperire socios; que enim mala egeris notabunt, que vero bona fuerint, deviabunt.”[49] Plus vero dixit alius philosophus, videlicet: Ignotos quasi inimicos esse vitandos et in eis non esse confidendum ante cognitionem. Ait enim:

Non aggrediaris viam cum aliquo, nisi eum prius agnoveris! Si quisquam tibi in via ignotus se associaverit iterque tuum investigaverit, dic te velle longius ire quam disposueris; et si detulerit lanceam, vade ad dextram; si ensem, ad sinistram.[50]

Salomon vero de inimio antiqua dixit, “Inimico antiquo ne credas in eternum; et si humiliatus vadat curvus.”[51] “Ne credas ei; captus enim utilitate, non amicitia, revertitur voluntate, ut capiat fugiendo, quod non potuit persequendo.”[52] Et alibi, “In oculis tuis lacrimabitur inimicus, et si viderit tempus, non satiabitur sanguine tuo.”[53] Quare Seneca dixit, “Pro amico potius occidi expedit, quam cum inimico vivare.”[54] Et eciam Ysoppus dixit,

Ne confidatis secreta nec his retegatis,

Cum quibus egistis pugne discrimina tristis.[55]

Et alibi idem dixit,

Nulla fides hosti tibi sit, qui talia nosti,

Prorsus et hostilia tibi sit persuasio vilis.

Fraude necis dire, nec sic videare perire.[56]

Nam et quidam philosophus dixit, “Cum inimico nemo tute in gratiam redit.”[57] Quia ut ait Seneca, “Numquam ubi fumat diu ignis deficit vapor,”[58] enim odii semper “latet in pectore inimici.”[59] Et “odium” secundum Tullium “est venenum amicitie,”[60] quare amicitia eius vel gratia quesita, de facili non bene potest durare. Et alius dixit, “Inimici ad animum nulle preces conveniunt.”[61]

[Caput II.]

De incommodis amoris pravi.

Et nota quod amoris multa sunt incomoda, si in pravam partem inclinet. Nam ut ait Seneca, “Semper in amorem causa dampni quere.”[62] Et alius dixit, “Cum amas, non sapies; cum sapies, non amabis.”[63] Et Regule Amoris dicunt, “Minus dormit et edit, quem amoris cogitatio vexat.”[64] Et: “Quilibet amantis actus in coamantis cogitatione finitur.”[65] “Verus amans nil beatum credit nisi quod cogitet coamanti placere.”[66] Et: “Amor nil posset amanti denegare.”[67] Et: “Non solvet amare, quem nimia voluptatis habundantia vexat.”[68] Et: “Amans coamantis solatiis satiari non potest.”[69] Et: “Amorosus et omnis consuevit amans in coamantis aspectu pallescere.”[70] Et: “In repentina coamantis visione contremescit amans.”[71] Et: “Verus amor assidua sine intermissione coamantis ymaginatione detinetur.”[72] Et poeta dixit, “Res est solliciti plena timoris amor.”[73]

Hiis itaque pensatis et multis aliis que vix possent enarrare vel cogitari, Ovidius epistolarum appellat amorem orbum et non videntem dicens,

Victa precor genibusque tuis regalia tendo

Brachia quid deceat, non videt ullus amans.[74]

Et lex vocat amorem furiosum dicens, “Amoris furore nichil est vehementius; quem retinere perfecte est philosophie.”[75] Retinere ergo amorem tuum et restringere debes, ne amor qui rectus esse debet pravus efficiatur.

Sicut enim puer nisi per virgam et baculum castigaretur, stultus fieret, ut ait sapiens: “Stultitia colligata est in corde pueri, virgula et baculus fugabunt eam.”[76] Et propheta eciam dixit, “Virga tua, et baculus tuus, ipsa me consolata sunt. Ita amor nisi restringeretur efficeret vagus, et in cupiditatem et in libidinem caderet, que vitia non sunt immitanda, sed penitus fugienda.”[77] Nam dixit sapiens, “Post concupiscentias tuas non eas,”[78] in derisum inimicorum tuorum. Et alius dixit, “In bello corpora hominum gladiis, in pace voluptatibus vulnerantur.”[79] Ovidius dixit,

Utile propositum est sevas extinguere flammas

Nec servum vitii pectus habere tuum.[80]

Amorem autem tuum non bene restringere potes quando oriatur. Primus enim motus amoris qui per oculos et aures oritur in nobis non est. Primi nota quod motus, id est, motus qui oriuntur a quinque sensibus – hoc est a visu, auditu, gustu, odoratu, et tactu –, in nobis non sunt, sed in Domino qui prestitit nobis illos sensus. Nam eo ipso quod vides vel audis rem placabilem, moveris ad illam diligendam. Quare Seneca dixit, “Nec mortem effugere, nec amorem quisquam potest.”[81] Restituere tamen potes motum illium, ne amor in amicitiam malam convertatur. Et licet dixerim ortum amoris non bene posse restringi, restringitur tamen quandoque avertendo oculos ne videant vanitatem, ut ait propheta, “Averte oculos tuos, ne videant vanitatem.”[82] Nam ut ait Tullius, “Non solum manus, sed eciam oculos abstinentes oportet habere.”[83]

Abstinendo aures ne de amore prava audiant ad “similitudinem aspidis surdi obturantis aures suas, que que non exaudiet vocem incantantium et venefici incantamentis sapienter.”[84] Et abstinendo linguam ne de amore prava loquatur. Nam ut Apostolus, “Turpia coloquia bonos mores corrumpunt.”[85] Et quidam sapiens dixit, “Sermo luxurie argumentum est luxurie.”[86] Et Seneca dixit, “A verbis quoque turpibus abstineto, quia licentia eorum impudentiam nutrit.”[87] Et Socrates dixit, “Que facere turpe est, et nec dicere honestum puto.”[88]

Nec eciam putes te turpia et inhonesta facere posse. Nam ut ait lex,

Que facta pietatem vel extimationem vel verecundiam nostram ledunt, et ut generaliter dicam, que contra mores fiunt, nec nos facere posse credendum est quoque animo fiant.[89]

Nam ut dixit quidam philosophus,

Nichil interest, quo animo facias, quod facere vitiosum est;

Nam facta cernuntur, animus non videtur.[90]

Amori ergo tuo frenum imponas, eiusque habenas taliter retineas ut si amor tuus ab oculis ortus te scandalizat, verbum Domini observes, qui dixit, “Si occulus tuus scandalizat te, abscide eum, et prohice abs te.”[91] Impera ergo occulis tuis ne pecceant. Nam ut dixit sapiens, “Nichil peccant occuli, si oculis animus imperat.”[92] Alioquin insaciabiles essent oculi; nam dixit sapiens: “Infernus et perditio non implebuntur: similiter et oculi hominum insatiabiles.”[93]

Amorem itaque tuum occulis et auribus et lingue et animo imperando taliter restringas ac domes ut non efficiatur pravus, nec convertatur in amicitiam stulti, vel insipientis, nec in amicitiam avari, vel cupidi, vel perversi, vel superbi, vel fatui, sive loquacis et linguosi, vel iracundi. Et ut generaliter dicam, omnium malorum hominum amicitia districta est penitus evitanda.

[Caput III.]

De amicitia stulti vel insipientis vitanda.

Amicitia stulti vel insipientis ideo non est amplectenda, quia “stulti aliena vitia cernunt et suorum obliviscuntur.”[94] Unde quidam philosophus dixit, “Proprium est stultitie aliena vitia cernere, suorum oblivisci.”[95] Et quia cogitationes Dei non intelligit, ut ait propheta: “Vir insipiens non cognoscit, et stultus non intelliget hec.”[96] Nec recipiunt stulti correctionem, sed vie sue inherent. Unde sapiens ait, “In auribus inscipientium ne loquaris, quia despicient doctrinam eloquii tui.”[97] Et alibi, “Via stulti recta est in occulis eius, sapiens autem audit consilia.”[98] Et alibi, “Noli arguere irrisorem, ne te oderit: argue sapientem, et diliget te.”[99] Et alibi, “Si contuderis stultum in pila quasi ptisanas feriente desuper pilo, non auferetur ab eo stultitia.”[100] Et alibi, “Cor sapientis in dextera eius, et cor stulti in sinistra eius. Sed in via stultitie ambulans, cum ipse insipiens sit, omnes stultos extimat.”[101] “Qui cum sapientibus graditur sapiens erit. Amicus autem stultorum similis efficietur.”[102] Et alibi, “Non decet stultum verba conposito, nec principem labium mentiens.”[103] Et alibi, “Vir sapiens si cum stulto contenderit, sive irascatur, sive rideat, non inveniet requiem.”[104] Et alius dixit, “Cum irrisore consortium non habeas: loquele eius assiduitatem quasi toxica fugias. Societas enim eius, tui laqueus fit alternaque affabilitas despectio.”[105]

Nec eciam potes cum stulto congrue loqui: non enim rationi alicuius attendit, nec auditum alicui prebet; quare si cum eo loqueris perdis verba. Nam ut ait Ihesus filius Sirac, “Qui narrat verbum non attendenti quasi qui excitat dormientem a gravi sompno. Cum dormiente loquitur, qui narrat stulto sapientiam, et in fine narrationis dicet: Quis est hic?”[106] Unde alibi idem dixit, “Ubi non est auditus, non effundas sermonem, et importune noli extolli in sapientia tua.”[107] Importuna est narratio tua quando non prebetur tibi auditus, que est quasi musica in luctu. Unde idem ait, “Musica in luctu importuna narratio.”[108]

Nec eciam potes commode vivere cum stulto, quia tota vita eius pro luctu reputatur. Unde Ihesus filius Sirac dixit, “Luctus mortui septem diebus; fatui et impii, omnes dies vite illorum.”[109] Et non solum vitare debes colloquium stulti, sed eciam ipsi stulto silentium imponere si commode hoc facere potes, secundum verbum Salomonis qui ait, “Iudicium determinat causas, et qui imponit stulto silentium iras mitigat.”[110] Insuper eciam per datum insipientis amicitiam eius perdis, nec retinere illam potes. Unde ait Ihesus filius Sirac, “Datus insipientis non erit utilis tibi; pauca dabit, et multa improperabit. Oculi enim illius septemplices sunt.”[111] Inde eciam Seneca De Beneficiis dixit, “Numquam improbe spei quod datur satis est et maiora cupet quo maiora venerunt.”[112]

Et eciam multis rationibus amicitia stulti respuenda est. Nam ut vulgo dicitur, “Melius est collo portare stultum quam ei ostendere viam: licet stultus difficile portetur.”[113] Nam ut idem ait, “Arenam, et salem, et massam ferri facilius est portare quam hominem inprudentem, fatuum, et impium.”[114] Et alius sapiens dixit, “Expedit magis urse occurrere raptis fetibus, quam fatuo confidenti in stultitia sua.”[115] Non enim poteris stultum corrigere. Citius enim te in suam stultitiam seducent, quam de tua sapientia aliquid capet. Omnes stulti et insipientes mali sunt, et “malivolus animus abditos dentes habet.”[116] Et “in malivolam animam non intrat sapientia,”[117] quare dixit quidam philosophus: “Dulcior est sapienti aspera vita inter sapientes quam dulcis vita inter insipientes.”[118]

Et non habeas pro magno amicitiam stulti, quia non est permanens. Plus eciam dico tibi: Non habeas amicitiam sapientis viri cum stultis et leccatoribus educati. Nam ut ait quidam philosophus, “Melior est societas simplicis inter sapientes nutriti, quam prudentis cum leccatoribus educati.”[119] Et licet stultus sit dives et fortunati, non tamen eius districtam amicitiam habere procures. Ait enim Tullius De Amicitia, “Nec quicquam insipiente fortunato intollerabilius potest fieri.”[120]

[Caput IV.]

De amicitia avari vel cupidi vitanda. Rubrica.

In te amicitiam autem avari vel cupidi amor tuus converti non debet, quia cum avaricia, secundum Apostolum, sit “radix omnium malorum,”[121] et ab avaro nulla bona possunt oriri. “Avarus enim nisi cum moritur nil recte facit.”[122] Unde eciam Martialis Cochus dixit,

Non sibi non aliis prodest dum vivit avarus,

Et prodest aliis et sibi dum moritur.[123]

Et alius philosophus dixit, “In nullo avarus bonus est, in se pessimus.”[124] Et alius dixit, “Pecunia non satiat avarum, sed irritat.”[125] Et certe avaro Deus ipse non sufficit, unde Augustinus dixit: “Quid avarius est illo quem ei Deus ipse non sufficit?”[126] Et nota quod avarus semper habet manus porrectas in accipiendo, clausas vero in dotes dando, et tribuendo vel retribuendo, contra dictum filii Sirac qui ait, “Non sit porrecta manus tua ad accipiendum, et ad dandum collecta.”[127] Quare non est dignus amore vel amicitia, unde Regula Amoris dixit, “Amor semper consuevit ab avaritie domiciliis exulare.”[128] Et alia Regula dixit, “Probitas sola quemque facit amare.”[129]

Quam probitatem certe avarus nullus potest habere, nec eciam potest avarus nancisci honorem avaritia obstante. Unde quidam dixit,

Nec sol splendorem nec thus prestabit odorem,

Cum per avaritiam fuerit quis nactus honorem.[130]

Indignus est enim avarus habere honorem vel dignitatem, et apud eum esset loco ignominie. Nam ut ait Seneca, “Loco ignominie est apud indignum dignitas.”[131] Et iterum, “Honos honestum decorat, inhonestum notat.”[132] Et merito respuenda est amicitia avari, quia ut ait Ihesus filius Sirac: “Avaro nichil scelestius. Quid superbit terra et cinis? Nichil est iniquius quam amare pecuniam.”[133] Avarus sibi namque malus et nullum diligit. Et ut ait sapiens, “Qui sibi ipsi malus est, nulli alii bonus erit.”[134] Nam ut ait Seneca, “Avarus ipse causa est sue miserie.”[135] Nam et sibi et aliis omnia denegat, quare idem ait: “Negandi causa nunquam avaro deficit.”[136]

Nec eciam potest avarus securam vitam ducere, cum de re producenda nimis cogitet, eodem testante qui ait, “Nulli potest secura vita contingere qui de re producenda nimis cogitat.”[137] Et eciam miser est semper avarus, cum sua ei semper videantur parva et non ampla. Nam ut ait idem, “Si alicui sua non videntur amplissima; licet totius mundi sit dominus, miser est.”[138] Et: “Avarus nulli gratus est; ergo nec sibi.”[139] Nam ut ait Seneca epistolarum, “Nemo sibi gratus est qui alteri non fuit.”[140] Et sive dives sit sive pauper, avaritia et omne malum semper illum comitatur “quemadmodum enim nichil refert utrum egrum in ligneo lectulo, aut in aureo colloces. Quocumque autem illum transtuleris morbum suum secum transfert. Sic nichil refert utrum eger et avarus animus in delitiis aut in paupertate ponatur, malum suum illum sequitur,”[141] ita quod “desunt inopie multa, avaritie omnia.”[142] Nam ut ait Seneca in epistolis, “Avaritia paupertatem intulit, et multa concupiscendo omnia amisit.”[143] Nam “is in ymo eget qui nimium cupit.”[144] Hoc enim percipitur ut homines in animo et non in patrimonio putent esse divitias.

Et cum avarus non possit conprimere animum suum propter avaritiam, conturbat secum morantes et domum suam. Unde Salomon ait, “Conturbat domum suam qui sectatur avaritiam; qui autem odit munera vivet.”[145] Quare avari amicitia merito est vitanda. Et nota quod avarus proprie dicitur in retinendo, cupidus in acquirendo. Multi enim sunt qui per nimiam cupiditatem multa enormiter acquirunt. Postquam autem acquisierint non sunt in retinendo avari, sed acquisita per cupiditatem largiter expendunt atque consumunt. Concupiscentia enim mala est. Nam “is nimio eget qui nimium cupit.”[146] Unde Dominus dixit, “Non concupisces rem proximi tui.”[147] Et beatus Iacobus dixit, “Unusquisque enim temptatur a concupiscentia sua abstractus et illectus; deinde cum concupiscentiam conceperit, parit peccatum: cum consummatum fuerit, generat mortem.”[148] Et eciam Apostolus in epistola ad Timotheum dixit, “Radix omnium malorum est cupiditas.”[149] Et in tantum cupiditas mala est, ut “cupienti animo nihil satis festinetur.”[150] Unde dici consuevit, “Cupiditati tarda est celeritas.”[151] “Omnes enim prave cupiditates porte sunt inferni, per quas itur ad mortem.”[152] “Que si aliter auferri non possent, ipsum cor evellendum esset.”[153] Quia “nichil amat cupiditas nisi quod non licet.”[154] Quare Seneca, “Ferocissima cupiditas pestis est, que solet egenos facere quos capit, dum finem querendi non invenit.”[155] Nam ut idem ait, “Altera cupiditas ex fine alterius nascitur.”[156] Unde ait, “Fortior est qui cupiditatem vincit, quam qui hostem subicit.”[157] Inde eciam Tullius De Senectute dixit,

Nullam capitaliorem pestem quam voluptatem corporis hominibus a natura datam, cuius voluptatis avide libidines et temere et effrenate ad pociendum incitatur. Hinc patrie proditiones, hinc rerum publicarum eversiones, hinc cum hostibus clandestina colloquia nasci.[158]

Dicebat,

Nullum denique scelus, nullum facinus malum esse, ad quod suscipiendum non libido voluptatis impelleret; stupra vero et adulteria et omne tale flagitium nullis aliis illecebris excitari nisi voluptatis; cumque natura homini sive natura sive quis deus nichil mente prestabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nichil tam esse inimicum quam voluptatem. Nec enim libidine dominante locum temperantie esse, nec omnino in voluptatis regno virtutem posse consistere. Quocirca nichil esse tam detestabile tam pestiferum quam voluptatem, si quid ea, cum maior esset atque longior, omne animi lumen extinguit.[159]

[Caput V.]

De amicitia superbi vel perversi vitanda.

Amorem quoque tuum taliter compescas atque distringas, ut in amicitiam superbi vel perversi hominis nullatenus te constringat. “Superbis enim resistit, humilibus autem dat gratiam,”[160] ut sanctus Petrus in epistola sua prima dixit. Superbia enim homines servos facit et libertatem mentis tollit. Unde dixit sapiens, “Liber non est, quem superbus inflammat animus.”[161] Et eciam pacem tollit, ut Martialis Cocus ait:

Et heream pacem ventosa superbia tollit,

Atque tumor mentis, Maximiane, tibi.[162]

Et Ihesus filius Sirac dixit, “Ubi fuerit superbia, ibi contumelia; ubi autem humilitas, ibi et sapientia.”[163] Et Salomon in Proverbiis ait, “Inter superbos semper iurgia sunt; qui autem agunt cuncta cum consilio, reguntur sapientia.”[164] Sicut autem Dominus angelos superbientes de celo proiecit, sic quoque superbos atque perversos procul a te repellas, ut ab eorum superbia vel pravitate non contamineris. Nam ut ait filius Syrac, “Qui tetigerit picem coinquinabitur ab ea, et qui comminicaverit superbo induet superbiam.”[165] Et eciam idem sapiens dixit de superborum divitum societate:

Ditiori ne fueris socius. Quid communicaverit cacabum ad ollam? Quando enim se colliserint, confringetur. Dives iniuste egit, et fremebit; pauper autem lesus tacebit. Si largitus fueris, absumet te; et si non habueris, relinquet te. Si habueris, convivet tecum, et evacuabit te; et ipse non dolebit super te. Si necessarius illi fueris, supplantabit te, et subridens spem dabit, narrans tibi bona, et dicens: Quid est opus tibi? Et confundet te in cibis suis, donec te exinaniat bis et ter; et in novissimo deridet te, et postea videris delinquet te, et capud suum movebit a te. Humiliare Deo, et expecta manus eius. Attende ne seductus in stultitiam humilieris. Noli esse humilis in sapientia tua, ne humiliatus in stultitiam seducatus. A potentiore, discede; ex hoc enim magis te advocabit. Ne improbus sis, ne impinguaris; et ne longe sis ab eo, ne eas in oblivionem. Ne retineas ex equo loqui cum illo, et ne credas multis verbis illius; ex multa enim loquela temptabit te, et subridens interogabit te. Cave tibi, et attende diligenter auditui tuo, quoniam cum subversione tua ambulas; dilige Deum, et invoca illum in salute tua. Omne animal diligit simile sibi, sic et omnis homo proximum sibi. Sicut communicabit lupus agno aliquando, sic comunicatio peccatorum iusto. Que communicatio est sancto homini ad canem? Venationis leonis honager in heremo; sic pascua sunt divitum pauperes. Et sicut abhominatio est superbo humilitas, sic execratio divitum pauper. Dives commotus confirmatur ab amicis; humilis autem cum ceciderit, expellitur et a notis. Diviti decepto multi recuperatores, locutus est superbe, et iustificaverunt illum. Humilis deceptus est, insuper et arguitur; locutus est sensate, et non est datum ei locus. Dives locutus est, et omnes tacuerunt, et verbum illius usque ad nubes perducent. Pauper locutus est, et dicunt: Quis est? Et si offenderit, subvertent illum.[166]

Et Salomon in Proverbiis dixit,

Eciam proximo suo pauper odiosus erit, amici vero divitum multi. Divitie enim addunt amicos plurimos; a paupere autem et hii quos habuit separantur. Et multi colunt personam potentis, et amici sunt dona tribuenti. Fratres hominis pauperis oderunt eum; insuper et amici recesserunt ab eo procul.[167]

Et iterum, “Dives imperat pauperibus, et qui accipit mutuum servus est fenerantis.”[168] Et eciam alibi de societate et clientela et consuetudine potentum et divitum superborum et ducum vitanda, a multis sapientibus instruimur. Nam dixit quidam philosophus, “Rex est similis igni: cui si nimis admotus fueris, cremaberis; si ex toto remotus, frigebis.”[169] Et filius Syrac dixit, “A viro habente potestatem occidendi, longe esto. Scito enim quoniam in medio laqueorum eius ingredieris.”[170] Et alius philosophus dixit, “Si in clientelam potentissimi hominis deveneris, aut veritas aut amicitia perdenda est.”[171]

Nam huiusmodi magnates et potentes sive duces aut imperant aut vi compellunt aut rogando faciunt quod tantumdem valet. Unde quidam sapiens dixit,

Est orare ducum species violenta iubendi,

Et quasi mandato supplicat esse potens.[172]

Et eciam quidam sapiens dixit, “Ubi pauper divitem imitari ceperit,[173] unde dici consuevit, miseri.” Nam ut ait Tullius,

Huiusmodi divites se honoratos et beatos putant. Hii nec obligari quidem benefitio volunt quando eciam benefitium se arbitrantur dedisse. Cum ipsi magnum quamvis aliquid acceperunt atque et a se aut postulari aut expectari, aliquid suscipientur.[174]

Et ita predictis rationibus non est multum utendum nec morandum cum huiusmodi potentibus, et maxime cum regibus. Nam et quidam philosophus dixit, “Nichil peius contingit homini quam diu regi servire et nichil boni acquirere.”[175] Et ideo precepit ne quisquam nimis moretur in servitio regis. Et alius philosophus dixit, “Qui servit regi ut ita dicam sine fortunio, et hoc seculum perdit et aliud.”[176] Eligas ergo bonos et humilos cum quibus utaris et bonus eris. Unde propheta dixit, “Cum sancto sanctus eris, et cum viro innocente innocens eris, et cum electo electus eris, et cum perverso perverteris.”[177]

[Caput VI.]

De amicitia loquacis vel lingosi.

Amor eciam tuus non te ita decipiat, ut in amicitiam loquacis vel lingosi vel fatui te trahat. Ideo autem amicitia illorum est vitanda, quia “in multiloquio non dest peccatum.”[178] De lingoso per prophetam dicitur, “Vir lingosus non dirigetur in terra.”[179] Et Ihesus filius Sirac dixit, “Terribilis est in civitate sua homo lingosus, et temerarius in verbo suo odibilis est.”[180] Et alibi, “Fatuo non erit amicus, et non erit gratia in bonis illius.”[181] Et alibi, “Qui odit loquacitatem, extinguit malitiam.”[182] Et alibi idem dixit, “Cum viro lingoso ne loquaris, nec in igne illius struas ligna.”[183] Si enim cum illis loqui non debes; illorum amicitiam retinere non potes. Et alibi idem dicit, “Ne cum fatuis consilium habeas, non enim poterunt diligere, nisi que ipsis placent.”[184] Et scito quod fatui dicuntur qui multa fantur, et superflua dicunt, sic dicti a for, faris vel fare, fatur. Et eciam Tullius dixit, “Ciniquorum tota ratio abicienda est.”[185] Cinos graece, latine dicitur canis. Inde cinici dicuntur latrantes ut canes. Et ideo cum talibus contendere non debemus, quia non intendunt rationi. “Nam sicut ignis, quanto magis ligna susceperit,”[186] semper in maiorem flammam erigitur, ita malus homo, quanto magis rationem audierit, semper in maiorem malitiam excitatur. Quare Cato dixit,

Contra verbosos noli contendere verbis:

Sermo datur cunctis, animi sapientia paucis.[187]

Sed verba loquacium audire tacitus et prospicere debes, et ab illis eciam discere. Ait enim Seneca, “Equo animo audienda sunt inproborum convitia.”[188] Unde Cato dixit,

Prospito cuncta tacitus, quod quisque loquatur:

Sermo hominum mores celat, simul indicat idem.[189]

[Caput VII.]

De amicitia iracundi hominis.

Amicitiam autem iracundi hominis non desideres, quia illam nullo modo habere potes. Ut ait sapiens, “Homini iracundo nullus erit amicus, nec in bonis illius erit gratia.”[190] Et alibi, “Ne sis velox ad irascendum, quia ira in sinu stulti requiescit.”[191] Et alibi Salomon ait, “Noli esse amicus homini iracundo, neque ambules cum viro furioso; ne forte discas semitas eius, et sumas scandalum anime tue.”[192] Et alibi, “Sicut carbones ad prunas, et ligna ad ignem, sic homo iracundus suscitat rixas.”[193] “Homo enim extra corpus suum est cum irascitur”[194] in tantum ut dicatur: “Nulli irascenti ira sua videtur iniusta.”[195] Et beatus Prosper dixit,

Nemo sue mentis motus non extimat equos,

Quodcumque voluint homines, se bene velle putant.[196]

Ira dicitur ab ur quod est calor, et diffinitur ita: Ira est fervor animi ab interioribus ad exteriora prorumpens, ob illatam sibi iniuriam vindictam querens. Quare iratus consilium spernit; inde eciam dici consuevit: “Iratus eciam facinus consilium putat.”[197] Unde eciam philosophus dixit, “Iratum breviter vites, et inimicum diu.”[198] Et Ovidius epistolarum dixit,

Quelibet iratis ipse dat arma dolor.[199]

Et debes vitare iracundiam tam in te quam in alio. Nam, “Iracundiam qui vincit, maximum superat hostem.”[200] Unde idem Ovidius dixit,

Vince animos iramque tuam, qui cetera vincis.[201]

Et alius dixit, “Lex videt iratum, iratus non videt illam.”[202] “Respicere enim nil assuevit iracundia,”[203] ut Socrates. Et Dominus in evangelio dixit, “Qui irascitur fratri suo, reus erit iuditio.”[204] Et Apostolus ait, “Ira enim viri iustitiam Dei non operatur.”[205] Et Cato dixit,

Iratus de re incerta contendere noli:

Ira impedit animum, ne possit cernere verum.[206]

Et Seneca dixit, “Iratus nil nisi criminis loquitur.”[207] Quare ait, “Finem dare ire initium est sapientie.”[208] Et alibi idem dixit, “Legem solet oblivisci iracundia.”[209]

Et nota quod iratus semper putat se plus posse facere quam possit, et ideo superat posse suum, et inmoratur. Quare Seneca dixit, “Iratus semper putat posse quam possit.”[210] Et alibi dixit,

Qui plus posse putat, sua quam natura ministrat,

Posse suum superans, se minus ipse potest.[211]

Quare Tullius dixit, “Ira procul absit, cum qua nil recte fieri, nil considerari potest.”[212] “Que enim aliqua perturbatione fiunt, ea nec constanter fieri possunt nec hiis, qui adsunt, approbari.”[213] Et Pitagoras dixit, “Quominus presseris iram, ob hoc ab ira magis premeris; tunc enim nobis incipimus irasci, cum aliis desivimus; finis namque ire initium est penitentie.”[214] Unde Socrates dixit, “Iracundus cum irasci desierit, tunc irascitur sibi.”[215] Et certe vitare debes quemlibet iratum et maxime potentem. Nam ut ait Seneca, “Fulmen est ubi cum potestate habitat iracundia.”[216] Nec eciam irasci debes potenti. Nam ut idem ait, “Potenti irasci periculum est.”[217] Quare si potens te leserit, potius sustineas quam cum eo irascaris; et fac quod Cato dixit:

Cede locum lese fortune, cede potenti:

Ledere qui potuit, aliquando prodesse valebit.[218]

“Potentioribus enim pares esse non possumus.”[219] Similiter vitare debes stultum iratum. Nam ut ait Salomon, “Grave est saxum et honerosa arena, sed ira stulti utroque gravior. Ira certe non habet misericordiam nec erumpens furor; et impetum concititi ferre quis poterit?”[220]

Sic et ira probi hominis periculosa est. Unde Seneca dixit, “Gravissima est hominis probi iracundia.”[221] Quid idea accidit quia probus homo proposuit non irasci. Et ut ait Cassiodorus, “Gravius irascitur qui contra propositum commovetur.”[222] Et si forte iracundus vel iratus in aliquo te leserit, non sis facilis ad indignacionem contra illum. Nam ut ait Salomon, “Vir iracundus provocat rixas, et qui ad indignationem facilis est erit ad peccata proclivior.”[223] Et in tantum nocet iracundia, quia eciam dies hominis minuit. Unde Ihesus filius Sirac dixit, “Zelus et iracundia minuent dies, et ante tempus adducet senectam cogitatus.”[224] Sed licet ira taliter prohibeatur, quandoque tamen bene conceditur, ut ait propheta: “Irascimini, et nolite peccare.”[225] Et alibi dicitur, “Non occidat sol super iracundiam vestram.”[226] Et eciam Seneca dixit, “Bonum ad virum cito moritur iracundia.”[227]

Et in tantum conceditur ira, ut quandoque melior risu censeatur. Unde sapiens dixit, “Melior est ira risu, quia per tristitiam vultus corrigitur animus delinquentis.”[228] Risus tamen pro maiori parte malus censetur. Unde sapiens dixit, “Risus dolore miscebitur, et extrema gaudii luctus occupat.”[229] Vix enim aut numquam nisi pro stultitia ridere potest homo. Unde consilium ridentium te timere non oportet, statim enim cum rides plures consiliantes ridere scire poteris quod de stultia loquuntur. Unde Ihesus filius Sirac dixit, “Fatuus in rixu exaltabit vocem suam, vir autem sapiens vix tacite ridebit.”[230]

[Caput VIII.]

De amicitia malorum hominum vitanda.

Dixi generaliter omnium malorum hominum amicitiam districtam esse penitus evitandam. Nam per talium amicitiam et continuam conversationem boni mores corrumpuntur. Et efficitur homo imperitus, luxuriosus, et seditiosus; et talia vitia acquirit que sunt penitus fugiendas, ut ait sapiens: “Fugienda autem sunt et modis omnibus igne ac ferro succidenda, langor a corde, imperitia ab animo, luxuria a ventre, seditio a civite, a domo discordia.”[231]

De luxuria quidam philosophus dixit, “Nichil tam mortiferrum est in humanum genus quam luxuria.”[232] Nam luxus sive luxuria corpus destruit, opes annichilat, animam necat, vim eripit, lumina orbat, vocem acerbat. Unde versus,

Luxus, corpus, opes, animam, vim, lumina, vocem

Destruit, anichilat, necat, eripit, orbat, acerbat.[233]

Et eciam Tullius De Senectute dixit, “Libidinosa intemperans adolescentia effetum corpus tradit senectuti.”[234] Et de seditione dixit quidam nichil mortiferum in civitate quam seditio, nam: “seditio civium occasio est hostium.”[235]

Et certe sicut talia vitia sunt fugienda, ita et mali sunt fugiendi per quos talia vitia acquiruntur. Nam sicut per consuetudinem leprosi homo quandoque leprosus efficitur et per pecus morbosum totus grex inficitur et per modicum fermenti tota massa corrumpitur, ita per assiduam conversationem atque amicitiam malorum hominum efficitur homo protervus, gulosus, cupidus, libidinosus, latro, fur, mendax, superbus, avarus, et ita omnia mala vitia acquirit ut simul cum illis cadat in ruinam. Unde quidam philosophus dixit, “Si videris quemlibet malis operibus pergravatum, ne intromittas, quia qui pendulum solverit, super ipsum ruina erit.”[236] Et alius philosophus dixit, “Quisquis inique gentis consortio fruitur, proculdubio mortis in mente penus lucratur.”[237] Et certe non solum mala societas, sed eciam mala vicinitas est vitanda. Nam vulgo dicitur, “Qui habet malum vicinum habet malum matutinum.”[238] Quare quidam philosophus dixit, “Non emas domum antequam cognoscas vicinum. Et si ante habueris domum quam iuxta te hospitaretur malus vicinus, prius vendas domum quam maceras iuxta malum vicinum.”[239] De predictis eciam beatus Paulus in epistola ad Corrithos dixit,

Ne commisceamini fornicariis: et non utique fornicariis huius mundi, aut avaris, aut rapacibus, aut ydolis servientibus: alioquin debueratis iam de hoc mundo exisse. Nunc autem scripsi vobis non conmisceri: si is qui frater inter vos nominatur, est fornicator, aut avarus, aut ydolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum huiusmodi nec cibum sumere.[240]

Et in fine illius capituli subiunxit, “Auferte malum ex vobis ipsis.”[241] Et alibi idem Apostolus in epistola secunda ad Timotheum dixit,

Hoc autem scito, quod in novissimis temporibus instabunt tempora periculosa: et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasfemi, et parentibus non obedientes, ingrati, scelerati, sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, et immites, sine benignitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatum amatores magis quam Dei: habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem eius abnegantes. Et hos devita.[242]

Et eciam Ysoppus dixit,

Discat ad hoc mitis cupidi dum contempnere litis.

Equus et est siquis caveat sit ut hospes iniquis.

Ne simul ut cumque perimi contingat utrumque;

Suppliciis dignis profectis forte malignis.[243]

Nec desideres laudari a malis hominibus. Quia ut dixit Seneca, “Tam turpe est laudari a turpibus quam ob turpia laudari.”[244] Letior esto quotiens displices malis, et malorum de te extimationes malas tuam imputa gloriam. “Magna enim dementia est vereri ne infameris ab infamibus.”[245] Et nihil est “stultius homine verba metuente.”[246] Et alibi dixit idem, “Quid letaris, quod ab hominibus laudaris, quos non potes ipse laudare?”[247] Quare eciam ait, “Qualis quisque scit scies, si quemadmodum laudes quemadmodum laudetur aspexeris.”[248] Unde Martialis Cocus dixit,

Nullum credo decus laudari a turpibus, Herme,

Sed nec laudari ob turpia credo decus.[249]

Et alibi idem dixit,

Contemptum stulti contempnere, Didime, laus est,

Et contempni a stulto dedecus esse nego.[250]

Et alius sapiens dixit, “Laudent te boni, oppinentur de te mala sed mali; onmibus enim displicere malis laudabile est.”[251] Et alius dixit, “Ne igitur glorieris in laude leccatoris, cuius laus est tibi vituperium et vituperium laus.”[252] Quare dixit, “Ne te associes leccatori, cuius societas est tibi dedecus.”[253] Et Seneca dixit, “Conciliari nisi turpitudine amor turpium non potest.”[254]

Nam ut vera loquamur per consuetudinem et amicitiam talium, eciam bonus homo creditur malus, et perinde habetur ac si in veritate malus esset. Nam ut dixit quidam philosophus, “Vicem veri optinet quod falso creditur.”[255] Sic et e contrario, “Veritas que non creditur pro mendacio reputatur.”[256] “Cum hiis ergo conversare qui te meliorem facturi sunt. Illos admitte quos tu potes facere meliores.”[257] “Sciens quod nulla res magis