Incipit Liber consolationis et consilii.

Quoniam multi sunt, qui in adversitatibus et tribulationibus taliter affliguntur et deprimuntur, quod, cum in se propter animi perturbationem nec consilium nec consolationem habeant neque ab aliis expectent, ita contristantur, ut de malo in pejus cadant: ideo tibi, filio meo Johanni, qui in arte cyrurgiæ medicando te exerces, et plerumque tales invenis, quædam tibi pro modulo meæ scientiæ scribere curavi, per quæ, dante Domino, poteris prædictis non solum in corporibus medelam tribuere, sed etiam circa prædicta consilium et consolationem impertiri atque juvamen. Legas itaque similitudinem infra scriptam, et auctoritates in hoc libro notatas attente ac studiosissime perlegas, et ita, divina favente grati, poteris tibi et aliis proficiendo ad prædicta leviter pervenire. Ecce similitudo.

Caput I.

Exemplum in persona Melibei.

Quidam juvenis, Melibeus nomine, vir potens et dives, relinquens uxorem et filiam in domo, quas multum diligebat, clauso ostio domus, ivit spatiatum. Tres vero sui vicini et hostes antiqui hoc videntes, appositis scalis ac per fenestras domus intrantes, uxorem Melibei, Prudentiam nomine, verberaverunt fortiter et, filiæ ejus plagis quinque appositis, videlicet in oculis, auribus, ore et naso ac manibus, illamque semivivam relinquentes, abierunt.

Melibeus vero post modum reversus, hoc videns cœpit magno planctu flendo comas sibi dilaniare vestesque suas quasi more furiosi dilacerare. Uxor autem jam dicta, ut taceret, cœpit illum instanter ammonere. Ille vero semper plus clamabat; at illa distulit aliquantulum recordata de verbo Ovidii, De Remedio Amoris, qui dixit:

Quis matrem, nisi mentis inops, in funere nati

Flere vetat? non hoc illa monenda loco est.

Cum dederit lacrimas animumque impleverit ægrum,

Ille dolor verbis emoderandus erit.[1]

Caput II.

De consolatione.

Cum autem vir a fletu aliquantulum cessasset animumque ægrum implevisset, cœpit illum Prudentia monere dicens:

Stulte cur insanis, quid te dolor urget inanis?

Acquirit gemitus præmia nulla tuus,

Temperet ergo tuum modus et prudentia fletum;

Terge tuas lacrimas; prospice quid facias.[2]

Ut graviter doleat, non pertinet ad sapientem,

Cum dolor ad dominum præmia nulla ferat.[3]

Filia tua, dante Domino, bene liberabitur; nam etsi mortua fuerit, non tamen te propter illam destruere debes. Ait enim Seneca: “Non affligitur sapiens liberorum vel amicorum amissione: eodem animo enim fert illorum mortem quo suam expectat.”[4] “Malo enim, ut relinquas dolorem quam ab illo relinquaris: et quam primum id facere desiste, quod, etiam si voles, diu facere non poteris.”[5]

Melibeus respondit: Quis posset in tanto dolore fletum et lacrimas cohibere, nam et Dominus noster, Jhesus Christus, de Lazaro amico suo “infremuit spiritu et lacrimatus est.”[6]

At Prudentia dixit: Temperatus fletus a tristi vel inter tristes non est prohibitus, immo concessus secundum beatum Paulum, qui dixit in Epistola ad Romanos: “Gaudere cum gaudentibus et flere cum flentibus.”[7] Et etiam Tullius dixit: “Proprium est animi bene constituti, et lætari bonis rebus et dolere contrariis;”[8] plorare autem ac multas lacrimas fundere, prohibitum est. Modus vero a Seneca inventus est servandus, qui dixit: “Nec sicci sint oculi tui, amisso amico, nec fluant: lacrimandum est, et non plorandum.”[9] Ante vero quam amicum amittas, repara ipsum, si commode potes, nam ut idem ait: “Sanctius est amicum reparare quam flere.”[10] Ad hoc ergo ut prudenter vivas, tristitiam hujus seculi ab animo tuo omnino repellas, ait enim Jhesus Sirac: “Multos enim occidit tristitia, nec est utilitas in illa.”[11] Et alibi idem dixit: “Animus gaudens floridam vitam facit, spiritus vero tristis exsiccat ossa.”[12] Et Salomon dixit: “Sicut tinea vestimento et vermis ligno, ita tristitia nocet hominis cordi;”[13] et iterum: “Non contristabit justum quidquid ei acciderit, impii autem replebuntur malo.”[14] Et Seneca in Epistolis dixit: “Nihil est stultius quam famam captare tristitiæ et lacrimas approbare;”[15] “nihil enim sapienti viro accidere potest, quod eum contristet: stat rectus sub quolibet pondere,”[16] sicut accidit in beato Job, qui cum omnes filios suos omnemque substantiam suam amisisset, insuper et multas in corpore suo tribulationes sustineret, semper stetit rectus ac semper Domino gratias agens dicebat: “Dominus dedit, Dominus abstulit; quod Domino placuit factum est; sit nomen Domini benedictum”[17] “ex hoc nunc et usque in seculum.”[18] Non ergo debemus nimis dolere de filiis vel aliis rebus amissis, ex quo id quod accidit mutari non potest; sed potius debemus gaudere de habitis, quam dolere de amissis, unde quidam volens patrem de morte filii consolari sic ait: Noli flere quod bonum filium amisisti, sed potius quod talem habuisti, gaude. Et alibi idem Seneca ait: “Nulla res citius ad odium venit quam dolor; recens dolor libenter ad se consolationem inducit, inveteratus vero deridetur, nec immerito: aut enim simulatus est aut stultus.”[19] Et certe tristitiam hujus seculi a te ideo repellere debes, quia verum est, quod beatus Paulus in Epistola secunda ad Corinthios circa medium dixit: “Seculi autem tristitia mortem operatur. Quæ enim secundum Deum est, pœnitentiam in salutem stabilem operatur;”[20] et ideo eam a te nullo modo repellas, sed potius die noctuque studeas habere, quia postea “convertetur in gaudium,”[21] ut Dominus in Evangelio dixit. Unde Salomon ait: “Cor sapientium est ubi tristitia, et cor stultorum ubi lætitia.”[22] Et iterum: “Melius est ire ad domum luctus quam ad domum convivii.”[23]

Melibeus respondit: Omnia quæcunque dixisti vera sunt atque utilia; verumtamen animus turbatus me tantum impellit quod, quid facere debeam, ignoro.

At illa dixit: Convoca probatos ac fideles amicos, agnatos quoque et cognatos, et ab eis super prædictis diligenter consilium postula, et secundum illorum consilium te regas. Dixit enim Salomon: “Omnia cum consilio fac, et non te pœnitebit.”[24]

Melibeus vero convocavit multitudinem hominum copiosam, inter quos fuerunt medici de cyrurgia et physici, senes quoque et juvenes, vicini vero multi, qui magis illum reverebantur timore, quam diligerent amore, et etiam quidam, qui de inimicis facti fuerant amici et qui in ejus gratiam redierant. Multi etiam convenerunt illuc assentatores sive adulatores et etiam causidici sapientes. Quibus convocatis ille per ordinem narrans omnia, quæcunque illi acciderant, et ab ipsis consilium postulans, magnam voluntatem de vindicta in continenti facienda demonstravit.

Tunc surrexit unus de medicis cyrurgiæ de consensu aliorum de arte sua et inter cetera dixit: Officium est medicorum atque ad illos semper spectat, omnibus prodesse ac nulli nocere. Plerumque enim accidit, ut, vulneribus in rixa utrinque factis, medici de arte sua utrique parti consulant ac utrisque sollicite medelam adhibeant. Et ideo non expedit eis de guerra vel vindicta consulere, nec inter aliquos partem capere, quare de vindicta facienda minime tibi consulimus. Filiam vero tuam, inspectis diligenter illius vulneribus, sollicite ac provide, die noctuque procurabimus, et, dante Domino, licet gravissime sit vulnerata, ad bonam plenamque sanitatem perducemus.

Post illum vero unus de medicis physicæ de consilio et voluntate aliorum consuluit quasi similia. Et post multa verba suum auxilium atque consilium circa medicinæ artem pro filia sua illi, pro se et aliis, repromisit. Circa vero guerram atque vindictam sic ait: Dicimus quia, sicut per physicam contraria contrariis curantur, ita et in guerra atque vindicta et in aliis rebus contraria contrariis curari consueverunt.

Vicini vero et inimici quondam, qui modo in gratiam redierant, adulatores quoque sive assentatores, omnes quasi lacrimantes et dolorem in facie de eo quod acciderat ostendentes, de vindicta in continenti facienda et guerra viriliter peragenda consuluerunt, multum commendantes dominum Melibeum ejusque potentiam atque divitias, numerando etiam multitudinem agnatorum ejus et cognatorum, affinium quoque et amicorum, adversarorium insuper ejus potentiam vilipendendo corumque divitias verbis annihilando.

Deinde unus de sapientibus causidicus de voluntate aliorum surrexit, et inter cetera dixit: Negotium istud arduum est, ratione injuriæ et maleficii noviter commissi, et quia multa graviora in futurum hac occasione possent contingere. Arduum etiam est ratione vicinitatis et divitiarum ac potentiæ utriusque partis et etiam multis aliis rationibus, quæ de facili non possent excogitari, nec conveniens esset hic numerari. Quare, cum sollicite sit procedendum, consilimus tibi, quatenus personam tuam ita custodias, quod neque dolus neque astutiæ desint tibi ad cavendum. Insuper etiam domum tuam diligenter munias. De facto autem vindictæ atque guerræ faciendæ dubium maximum videmus, quare, quid melius sit, adhuc judicare non possumus, unde spatium deliberandi causa postulamus; non enim subito vel celeriter est judicandum, “omnia enim subita probantur incauta,”[25] et “in judicando criminosa est celeritas,”[26] et “ad pœnitendum properat qui cito judicat,”[27] quare dicit consuevit: “Optimum judicem existimo, qui cito intelligit et tarde judicat;”[28] nam licet mora omnis odio sit, non tamen in judicando mora competens est reprobanda; scriptum est enim: “Mora omnis odio est, sed facit sapientem,”[29] quare, si super prædictis deliberare volumus, non est mirandum. “Deliberare enim utilia mora est tutissima;”[30] dici enim vulgo consuevit: “Melior est judex lentus, quam ad judicandum properans,”[31] nam et ipse Deus, cum super muliere in adulterio deprehensa judicare vellet, scribendo in terra bis deliberavit.[32] Nos autem post deliberationem, dante Domino, super prædictis tibi utiliter consulemus.

Juvenes vero confisi de fortitudine ac viribus suis et etiam de multitudine illorum, qui videbantur amici, post multas laudes domini Melibei ac divitiarum et parentelæ illius et potentiæ, consuluerunt vindictam in continenti faciendam et guerram potenti manu pertractandam, adversariorum potentiam et divitias pro nihilo reputantes, reprehendendo etiam sapientes de inducia et deliberatione postulata, allegando etiam quod, sicut ferrum igne calefactum et candidatum semper melius quam frigidum laboratur, ita et injuria recens in continenti semper melius quam ex intervallo vindicatur. Tunc vero quasi omnes cum magno strepitu clamaverunt: Sic, sic, fiat, fiat.

Tunc denique unus de senioribus indicens manu silentium de consensu et voluntate aliorum senium dixit: Multi clamant sic, sic, qui vim verborum nesciunt et quod dicunt penitus ignorant. Vindicta certe et guerra, quæ oritur ex ea, tam largum habent introitum, ut initium ejus cuilibet pateat, finis vero illius cum magna difficultate et vix aut nunquam reperitur. Multi in principio guerræ nondum nati sunt, qui ante finem illius cum multo labore ac multis ærumpnis aut senescunt aut miserabiliter propter guerram vitam finiunt. Quare non est subito nec festinanter procedendum; sed cum diligenti provisione et præparatione ac deliberatione maxima sollicitaque cura omnia sunt peragenda. Cumque vellet dictum suum rationibus comprobare, fere omnes contra illum insultare cœperunt dictumque suum frequenter interrumpere dicentes, ut verba sua cum festinatione finiret, dictumque fuit illi: “Ubi non est auditus, non effundas sermonem, et importune nolli extolli in sapientia tua,”[33] importuna est enim narratio tua, quia tibi non præbetur auditus, et est quasi musica in luctu; ait enim Jhesus Sirac: “Musica in luctu importuna narratio.”[34] Cum autem senior vidisset, sibi denegari audientiam, et cognosceret, quia invito auditori nemo bene refert, dixit illis: “Inconsulta temeritas nescit expectare consilium,”[35] et iterum: “Consilium quippe mutare detractat improvidus;”[36] nunc certe cognosco verum, quod dici consuevit: “Semper consilium tunc deest, quando maxime opus est,”[37] et ita quasi confusus senior resedit.

Sed et multi ad aures Melibei aliter consulebant secreto, quam palam dicere vellent, immo palam aliud monstrabant.

Tunc vero exsurgens Melibeus, facta inter eos more solito partita, cognovit, viginti partes illorum esse de partita vindictæ in continenti faciendæ atque guerræ viriliter pertractandæ, unde consilium illorum laudavit, insuper et firmavit.

Cumque Melibeus ad vindictam properaret, domina Prudentia, uxor ejus occurrens ei, prius cognitis, quæ ordinata fuerant atque per consilium jam dictum stabilita, dixit illi:

Ne properes oro, spatium pro munere posco.[38]

Nam Petrus Alfunsus dixit: “Ne properes ulli reddere mutuum boni vel mali, quia diutius expectabit te amicus, et diutius timebit te inimicus.”[39] Igitur “desine ab ira et derelinque furorem: noli æmulari ut maligneris.”[40] Domine mi, nonne vis etiam meum consilium habere.

Caput III.

De improperio mulierum.

Qui respondens ait: Tuo consilio uti minime proposui multis rationibus. Primo, quia pro stulto ab omnibus reputarer, si pro tuo consilio vel sensu mutarem quod est a tanta multitudine hominum stabilitum. Secunda ratione, quia mulieres malæ sunt, nullaque bona reperitur, Salomone testante, qui dixit: “Virum de mille unum reperi, mulierem ex omnibus non inveni.”[41] Tertia ratione, quia si tuo sensu ac consilio me regerem, jam viderer tibi super me dare primatum, et ita per hoc facerem te mihi contrariam, et potestatem tibi super me darem, quod esse minime debet; ait enim Jhesus Sirac: “Mulier, si primatum habeat, contraria est viro suo;”[42] et Salomon dixit: “Audite populi et omnes gentes et rectores ecclesiæ:  filio et mulieri et fratri et amico ne dederis potestatem super te in vita tua;”[43] “melius est enim, ut filii tui in te respiciant, quam te respicere in manus filiorum tuorum.”[44] Quarta vero ratione, quia, si uterer consilio tuo, quandoque oporteret, ut secretum haberetur, donec illud patefieri foret necessarium, quod a te fieri non valeret; scriptum est enim: “Garrulitas mulierum id solum novit celare, quod nescit.”[45] Quinta denique ratione propter philosophi verbum, qui dixit: “Malo in consilio feminæ vincunt viros.”[46]

Caput IV.

De excusatione mulierum.

Tunc vero domina Prudentia, patienter et benigne auditis et cognitis, quæ a viro suo fuerant dicta, implorata prius respondendi licentia, dixit ei: Primæ rationi, quam pro te allegasti, potest responderi, quia “non est stultum cum re mutare consilium;”[47] nam etiamsi prædicta facere promisisses, non tamen dicereris mentiri, si justa de causa ea mutares; scriptum est enim: “Sapiens non mentitur, cum suum propositum mutat in melius;”[48] nec obstat quod dicis, tuum consilium a multitudine hominum fore stabililitum; veritas enim rerum atque utilitas semper a paucis sapientibus melius invenitur, quam per multitudinem clamosam discutiatur; “multitudo enim onerosa nihil habet honesti.”[49]

Secundæ autem rationi, qaa dixisti omnes mulieres tam malas esse, quod nulla bona reperitur, respondeo quod, salva reverentia tua, non deberes ita generaliter despicere mulieres ac earum imprudentiam reprobare, nam qui omnes despicit, omnibus displicet; et etiam Seneca, De Formula Honestæ Vitæ, dixit: “Nullius imprudentiam despicias; rari sermonis ipse, sed loquentium patiens auditor; severus non sævus, hilares neque aspernans; sapientiæ cupidus et docilis; quæ scieris sine arrogantia postulanti imperties; quæ nescieris sine occultatione ignorantiæ tibi benigne postula impertiri.”[50] Infinitæ namque mulieres bonæ sunt, quod potest divina ratione probari; nam si nulla bona mulier inveniretur, Jhesus Christus in muliere venire dedignatus fuisset, et carnem humanam de virgine non sumpsisset; nam et multas sanctas et bonas mulieres esse, nemo est qui ignoret. Et etiam Dominus noster, Jhesus Christus, propter bonitatem mulierum, post resurrectionem suam prius dignatus est se manifestare mulieribus quam viris, quia prius se ostendit Mariæ Magdalenæ quam apostolis. Nec obstat quod dixit Salomon: “Mulierem ex omnibus non inveni,”[51] quia licet ille non invenerit, alii multi mulieres bonas invenerunt, vel forte Salomon intellexit de mulieribus in summa bonitate constitutis, de quibus nulla reperitur. Nemo enim est undique perfectus neque perfecte bonus, nisi solus Deus,[52] ut ipsemet in Evangelio dixit.

Tertiam vero rationem, in qua dixisti, quod, si meo consilio vel sensu te regeres, videreris mihi concedere primatum, et potestatem super te mihi dare, puto frivolam, immo nullam; nam si omnibus, cum quibus consilium habemus, primatum ac dominium super nos concederemus, nullus vellet ab alio consilium habere; liberum enim arbitrium habemus, consilium nobis datum omittere vel servare.

Quartam vero rationem, ubi dixisti: “Garrulitas mulierum id solum novit celare, quod nescit,”[53] similiter puto nullam, nec hic locum habere, nam illud intelligitur de pessimis mulieribus garrulis et loquacibus, de quibus dici consuevit: Tria sunt, quæ expellunt hominem de domo, scilicet fumus et stillicidium et mala uxor;[54] de quibus etiam Salomon dixit: “Melius est habitare in terra deserta, quam cum muliere rixosa et iracunda.”[55] Me autem non invenisti talem, immo frequenter expertus es meum secretissimum silentium atque meam taciturnitatem.

Quod autem quinto loco dixisti, videlicet: “Malo in consilio feminæ vincunt viros,”[56] hic locum habere non potest, quia malum consilium facere non vis; nam etsi malum consilium facere velles, et mulieres in hoc malo consilio te vincerent consulendo tibi in bonum, non essent vituperandæ, sed potius laudandæ. Ait enim beatus Paulus in Epistola ad Romanos: “Noli vinci a malo, sed vince in bono malum.”[57] Si autem diceres, quod mulieres male consulerent viris volentibus capere bonum consilium, et in hoc vincerent: hoc imputandum esset viris qui domini sunt consilii, et possunt reprobare malum consilium et eligere bonum; ait enim idem Paulus in Epistola prima ad Thessalonicenses in fine: “Omnia probate: quod bonum est tenete.”[58] Vel dicas, illud locum habere, quando pravæ mulieres et pessimæ consulunt stultis viris. Hic autem non est sic.

Caput V.

De laude mulierum.

Hijs ad excusationem mulierum auditis, audias et intelligas quinque alias rationes, quibus probari potest, mulieres esse bonas et maxime benignas conjuges, earumque consilium esse audiendum et, si bonum est, servandum. Primo, quiæ vulgo dici consuevit: “Consilium feminile aut nimis vile.”[59] Nimis carum intelligo: id est carissimum, ut non notetur per hoc superfluitas, sicut de amicis Dei dicitur: “Nimis honorati sunt amici tui, Deus.”[60] Et certe, licet enim multæ mulieres pessimæ sint, quarum consilium est vile, tamen in multis invenitur optimum consilium. Jacob enim per bonum consilium matris suæ Rebeccæ adeptus est patris sui Ysaac benedictionem et super fratribus suis dominatum. Similiter et Judith per bonum suum consilium liberavit civitatem, in qua morabatur, de manibus Holofernis, qui illam obsidendo destruere volebat. Similiter et Abigail per suum bonum consilium virum suum Nabal ab ira David regis liberavit, qui eum interficere volebat. Simili modo et Hester Judæos per suum bonum consilium simul cum Mardochæo, in regno Assueri regis, sublimavit. Et ita de infinitis bonis mulieribus earumque consiliis infinita possent reperiri exempla.

Secunda vero ratio, quare consilium bonarum mulierum est audiendum et, si bonum fuerit, servandum, comprobatur propter primum nomen a Deo mulieribus appositum; nam cum Deus fecisset hominem, dixit: “Faciamus ei adjutorium,”[61] et sic extracta costa de corpore illius fecit Evam, et ita vocavit eam adjutorium, quia homines adjuvare illisque consulere debent. Et bene possunt vocari mulieres adjutiorum et sic per consequentiam consilium, nam sine auxilio et consilio mulierum mundus durare non valeret. Et certe malum auxilium Deus homini dedisset, si ab eis consilium petere minime deberet, cum vix unum sine altero esse possit.

Tertia vero ratio ad hoc inducitur, quia mulier melier est auro et lapide pretioso et etiam ipso sensu, et ejus sensus acutior est et alios exsuperat, quare per versus dici consuevit:

Quid melius auro? Jaspis. Quid jaspide? Sensus.

Quid sensu? Mulier. Quid muliere? Nihil.[62]

Quartam vero rationem ad hoc inducit Seneca, commendans super omnia benignas conjuges; ait enim: “Sicut nihil est superius benigna conjuge, ita nihil est crudelius infesta muliere. Quanto enim sapiens vitam suam pro viri salute opponit, tanto maligna ad mariti mortem etiam vitam suam reputat.”[63]

Quintam denique rationem Cato pro mulieribus induxit dicens:

Uxoris linguam, si frugi est, ferre memento.[64]

“Scias itaque, in bona muliere bonam societatem esse,”[65] unde dici consuevit: “Bona mulier fidelis custos est et bona domus;”[66] nam bona mulier bene faciendo et viro bene parendo in tantum illum allicit, ut non solum illi consulere valeat, sed etiam illi imperare videatur; quare a sapientibus dici consuevit: “Casta matrona pareno viro imperat,”[67] et: “Qui docte servit, partem dominatus tenet.”[68] Si ergo prudenter et cum consilio te regere volueris, filiam tuam, dante Domino, ad plenam sanitatem perducam, et te de hoc facto cum honore faciam exire.

Tunc Melibeus hoc audiens, exhilarata aliquantulum facie, dixit: “Favus mellis, verba composita: dulcedo animæ et sanitas ossium.”[69] Per tua namque bona et dulcia verba ac per experientiam præcedentem cognovi te prudentem et fidelem mihi atque discretam; ideoque, mutato proposito meo, prudenter et cum consilio tuo me regere desidero.

At illa dixit: Si prudenter vis vivere, te prudentiam oportet habere.

Melibeus respondit: Bene habeo prudentiam, ex quo habeo te ipsam, quæ hoc nomine vocaris.

At illa dixit: Non ego sum prudentia, sed sum prudentiæ verba.

Qui respondens dixit: Indica ergo mihi, quid sit prudentia et qualis sit (VI), quot et quæ sint species prudentiæ (VII), quid sit effectus prudentiæ (VIII), et quomodo prudentia acquiratur (IX).

Caput VI.

De prudentia.

Illa vero dixit ei: “Prudentia est rerum bonarum et malarum utrarumque discretio”[70] cum electione boni et fuga mali. Et certe prudentia expedita est et infatigabilis, et superat cuncta. Ait enim Cassiodorus: “Superavit cuncta infatigabilis et expedita prudentia.”[71]

Caput VII.

Quot et quæ sint species prudentiæ.

Species autem prudentia sunt sex, scilicet: Ratio, Intellectus, Providentia, Circumspectio, Cautio, Docilitas.

“Ratio est arbitra bonorum et malorum.”[72] “Sequitur autem ratio naturam. Quid est ergo ratio: Naturæ imitatio.”[73] Diffinitur etiam sic: Ratio est vis discretiva boni et mali, liciti et illiciti, honesti et inhonesti cum electione boni et fuga mali; inde etiam dicitur ratiocinatio, id est rationis inquisitio.

Intellectus est speculatio veri.[74]

Providentia est præsens notio futurorum pertractans eventum.[75]

Circumspectio est contrariorum vitiorum cautela.[76]

Cautio est discernere a virtutibus vitia speciem virtutum præferentia.[77]

Docilitas est virtus docendi imperitos.[78]

Caput VIII.

De effectu prudentiæ.

Effectus autem sive utilitas prudentiæ est beatitudo; nam qui prudens est beatus est, et ad beatam vitam sola sufficit prudentia. Ait enim Seneca in Epistolis: “Qui prudens est et temperans est; qui temperans est et constans est; qui constans est et imperturbatus est; qui imperturbatus est sine tristitia est; qui sine tristitia est beatus est: ergo prudens beatus est, et prudentia ad beatam vitam satis est.”[79] Qui ergo habet prudentiam, has habet utilitates, quia beatus est et prudens et constans et temperans et imperturbatus et sine tristitia, et habet etiam omnes utilitates, quæ proveniunt ex speciebus prudentiæ, et multas alias, quas non oportet hic enumerari.

Caput IX.

Quomodo acquiratur prudentia.

Acquiritur quippe prudentia et sapientia omnisque scientia doctrina bona et a bona doctore tradita et perseveranti studio.

A bono doctore tradita ideo dixi, quia bonos doctores medicosque, artifices quoque et magistros ac operarios, et in qualibet arte vel professione peritiores semper eligere debes, eorumque consilium et auxilium, si opus fuerit, postulare. Nam sicut bonus doctor per bonam doctrinam præstabit gratiam, ita malus per malam doctrinam ducet in errorem ac destruet illam; et sicut bonus medicus curabiles infirmitates cito sanat, ita malus curabiles infirmitates incurabiles tacit et per imperitiam suam post multos labores et multas expensas multos necat. Sic etiam mali magistri, artifices et operarii multa bona opera post multos labores multasque expensas devastant ac imperite destruunt, quare de prædictis bonum mereatum non poteris habere; immo sanctius esset, illis, ut ab opere suo cessarent, bene solvere, quam eorum operam gratis et sine pretio habere.

Verum, quia dixi, prudentiam et omnem scientiam acquiri etiam perseveranti studio, videndum est, quid sit studium, et quæ sint ad studium utilia et necessaria.

Caput X.

De studio et studioso, et quæ sint utilia et necessaria studentibus.

Itaque “studium est vehemens animi applicatio ad aliquam rem summa eum voluntate.”[80]

Ad studium autem sunt utilia: in primis, doctrina, ut supra dixi, de qua doctrina, plenius scriptum est in libro De Forma Vitæ in principio, quem ad Vincentium fratrem tuum direxi.

Secundo, utile est adjuvare ingenium intentissima cura et acri usu et exercitatione; nam “exercitatio ingenium et naturam sæpe vincit, et usus omnium magistrorum præcepta superat.”[81]

Tertio, utile est adjuvare usum per exercitium manuum, et ingenium cum cura; ait enim Cato:

Exerce studium, quamvis perceperis artem.

Ut cura ingenium, sic et manus adjuvat usum.[82]

Usus ergo ad studium necessarius est, qui præbet facilem viam in qualibet arte, unde versus:

Ars dat et usus habet: si junxeris artibus usum,

Difficilem facilem præbet in arte viam.[83]

Et Seneca dixit: “Nil plus proderit in pugna et in omni arte quam exercitium.”[84] Et Pamphilus dixit:

Cunctarum rerum prudentia discitur usu:

Usus et ars docuit, quod sapit omnis homo.[85]

Et si forte studium pertineat ad litteralem scientiam, debes adjuvare animum et ingenium, ac mentem et memoriam quadrupliciter, videlicet intentione ac jugi lectione, atque ruminatione ac frequenti et assidua commemoratione.

De intentione dixit Seneca: “Acuit animum intentio, frangit remissio.”[86]

De jugi lectione dixit Cassiodorus: “Ægrescit profecto ingenium, nisi jugi lectione reparetur.”[87] Reparare itaque debes ingenium jugi lectione cum humilitate et mansuetudine; scriptum est enim: “Bonus lector humilis esse debet et mansuetus et a curis malis et voluptatum illecebris prorsus alienus, diligens et sedulus, ut ab omnibus libenter discat, et nunquam de scientia sua præsumat. Perversi dogmatis auctores quasi venena fugiat; diu rem pertractet, antequam judicet; discat non videri doctus, sed esse quærat; dicta sapientum intelligat, et intellecta diligat, et ea semper ante oculum vultus sui tenere studeat.”[88] Triplex ergo humilitas in studioso requiri debet: prima, ut “nullam scientiam nullamque scripturam vilem habeat”[89] vel reputet, quia quæcunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, juxta illud Senecæ: “Nullius imprudentiam despicias”[90] et cetera. “Secunda humilitas est, ut a nemine discere aliquatenus erubescat,”[91] juxta “illud [Platonicum]: Malo enim aliena verecunde discere, quam mea impudenter ignorare.”[92] “Tertia est, ut, cum scientiam quis adeptus fuerit, ceteros non contempnat,”[93] juxta illud Senecæ: “Quæ scieris sine arrogantia postulanti imperties; quæ nescieris sine occultatione ignorantiæ tibi benigne postula impertiri.”[94] Et licet dixerim, nullam scripturam vilem habendam, non tamen in scripturas quasi inutilibus multum est studendum vel tempus amittendum; nam “providendum est lectori, ne in studiis inutilibus operam suam expendat, et ne in bono et utili proposito remaneat tepidus. Malum est enim bonum negligenter agere: pejus est in vanum labores multos expendere.”[95] Et certe non solum lectione, sed etiam scriptura reparari debet ingenium; scriptum est enim: “Nec tantum scribere debemus, nec legere tantum: altera enim res vires constringit et exhaurit, altera solvit et diluit; invicent ergo hoc et illo commeandum est et alterum altero temperandum.”[96]

De ruminatione vero et frequenti et assidua commemoratione dixit Martialis:

Discendi modus est dum te nescire videbis.

Disce, sed assidue: disce, sed ut sapias.

Sumpta parum prodest, quæ mox emittitur esca:

Bos, quibus est pastus, ruminat hæc eadem.[97]

Semper ergo discendum est, “quia nemo est, cui omnia scire datum sit;”[98] et etiam memoria hominum labilis est, unde lex dicit: “Omnium memoriam habere et penitus in nullo peccare potius est divinitatis quam humanitatis.”[99] Ut ergo plus sciatur, et memoria retineatur, semper congruis horis legendum est et discendum; et nisi hæc feceris, dedisces; ait enim Seneca: “Dediscis, si nihil addiscis.”[100] Et ab omnibus discendum est; scriptum est enim: “Sapientior omnibus eris, si ab omnibus discere volueris; nam et qui ab omnibus accipiunt, omnibus sunt ditiores.”[101] Et ita ruminanda est sumpta scientia, ut eam in promptu et in usu habeas; “solet enim plus prodesse, si pauca sapientiæ præcepta memoria teneas, et illa in promptu et in usu tibi sint, quam si multa quidem didiceris, et illa memoriæ non commendaveris,”[102] quam memoriam juvare debes cogitatione et ingenii exercitatione; ait enim Tullius, De Senectute: “Exercendæ memoriæ gratia, quid cotidie dixerim, audierim, egerim, commemoro vesperi.”[103] Studeas itaque die noctuque, et fac quod Seneca dixit: “Nullus mihi dies per otium transit, partio noctem nocturnis studiis, non vaco sompno, sed succumbo, et oculos vigilia fatigatos cadentesque in opere castigatos detineo: Salutares ammonitiones scribo.”[104] Cum cultura ergo laboris et assiduitate studii poteris ingenium tuum adjuvare et nobile facere ac tibi diadema decoris parare, juxta illud:

Ingenium facit ingenuum cultura laboris,

Cui studium parat assiduum diadema decoris.[105]

Hijs auditis et diligenter intellectis, respondit Melibeus dicens: Domina mea, talem prudentiam nec habeo, nec habere spero. Jam enim in ætate processi fere usque ad finem meæ juventutis; et in tempore transacto curis secularibus ac voluptatibus taliter deditus fui, quod, licet valde dives sim, multa de meis facultatibus consumendo, tempus amisi, et dicere possum:

Dampna fleo rerum, sed plus fleo dampna dierum:

Quisque potest rebus succurrere, nemo diebus.[106]

Nec etiam prudentiæ vel aliis rebus studere valeo; nam

Qui non assuescit virtutibus, dum juvenescit.

A vitiis nescit desuescere, quando senescit.[107]

Et iterum:

Dedita meus curis fit veri nescia juris.[108]

Cum ergo me cognoscam non sapientem, a te consilium super hoc præsenti negotio instanter postulo.

Ad hoc Prudentia respondit: Licet non sis sapiens ad plenum, non tamen es stultus; non enim potest non sapere, qui se stultum intelligit; nam si stultus esses, alios stultos reputares. Dixit enim Salomon: “In via stultus ambulans, cum ipse stultus sit, omnes stultos reputat;”[109] et alibi: “Via stulti recta st in oculis ejus.”[110] Et etiam in proverbio dicitur:

Quisque suo sensu sapiens sibi stultus habetur.[111]

Verum, quia in dubiis consilium petis, sapiens potius quam stultus esse videris. Dixit enim Innocentius papa in libro De Contemptu Mundi: “Qui magis intelligit, magis dubitat; et ille videtur sibi plus sapere, qui plus desipiscit. Pars ergo scientiæ est scire, quod nescias.”[112] “Vix enim est aliquid tam vile, vix tam facile, quod ad plenum sciatur vel comprehendatur ad liquidum, nisi forte illud perfecte sciatur, quod nihil scitur perfecte.”[113] Si ergo per te nescis, a sapientibus discas eisque credas; nam qui per se nescit nec aliis credit, cum toto suo proposito in ruinam cadit.

Caput XI.

De consilio.

Quia igitur meum consilium hbere desideras, primo videamus, quid sit consilium (XI a), unde dicatur (XI b), quomodo componatur (XI c), a quibus postulandum sit consilium (XI d – XVII) quorum consilium sit vitandum (XVIII – XXV), quomodo sit examinandum (XXVI), quando et qualiter sit assumendum (XXVII), quando et qualiter sit retinendum (XXVIII), et quando sit mutandum consilium vel promissum (XXIX).

a. Consilium est hominis intentio vel propositum, quod homini vel hominibus exhibetur vel tribuitur, bonum vel malum persuadendo, motu proprio, super aliquo faciendo vel omittendo. Dicitur etiam consilium, quod capitur cum multis. “Dicitur etiam consilium dari, licet nullum intervenerit verbum, quando sciens præsto opem in maleticio committendo, ut ecce ferramenta commodavi ad confringendum ostium, vel similia feci,”[114] ut leges dicunt.

b. Unde dicatur consilium. Dicitur autem consilium a consulo consulis, quod duas significationes habet, videlicet unam quærendi ab alio consilium, et tunc habet constructionem ad accusativum: aliam vero dandi consilium alteri, et tunc habet constructionem ad dativum; unde versus:

Consulo te: quæro, tibi consulo: consilium do.

c. Quomodo componatur consilium. Componitur vero consilium dupliciter. Primo componitur ex con et scio, id est sentio, quia cum aliis debemus scire, id est consentire et concordes esse ad hoc, ut vere sit consilium. Alio vero modo componitur consilium ex con et sileo, quia cum alio vel aliis debemus istud silere, donec patefieri fuerit opportunum vel necessarium.

d. A quibus sit consilium petendum. Nunc videamus, a quibus consilium petere debeas. Et certe tripliciter est petendum: primo, ab omnipotenti Domino; secundo, a te ipso; tertio vero, ab alio vel ab aliis. In Deo debes esse devotus et sapiens, in te ipso providus, in alio vel in aliis cautus, in examinando consilio discretus, in vitando rigidus, in assumendo doctus, in retinendo constans, in mutando lenis.

1. De consilio postulando a Deo. Quod consilium a Deo petere debeas, dicit beatus Jacobus in Epistola sua, circa principium ubi ait: “Si quis autem nostrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter, et non improperat: et dabitur ei.”[115] Consilium ergo et omnia, quæcunque facis, in verbo aut in opere, in nomine Domini facere debes; ait enim beatus Paulus in Epistola ad Colossenses: “Omnia, quæcunque facitis, in verbo aut in opere, omnia in nomine Domini nostri Jhesu Christi faciatis, gratias agentes Deo et Patri;”[116] nam ut idem Paulus dixit: “Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum, apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio.”[117] In petendo igitur consilium a Domino devotus et sapiens esse debes, ut ei, qui dominus est consilii, postules devote tantummodo “quod sit justum vel quod videatur honestum;”[118] et si hoc feceris, sine dubio quod volueris a Domino impetrabis. Ait enim Dominus: “Omnia, quæcunque petieritis a Patre in nomine meo, dabit vobis.”[119] Intelligo hoc, si justus fueris et juste postulaveris. Alioquin, si iniquissimum consilium feceris, super te devolvetur; ait enim Jhesus Sirac: “Facienti iniquissimum consilium, super ipsum devolvetur, et non cognoscet unde veniat illi.”[120] Si enim “in amicitia terrena lex talis sancita est, ut nec rogemus res turpes nec faciamus rogati,”[121] et “ab amicis honesta petamaus, et amicorum causa faciamus honesta,”[122] multo fortius in Deo, qui est noster verus amicus et nostri animi custos, talia servare debemus; nam si ea “facta, quæ pietatem et æstimationem et verecundiam nostram lædunt, et ut generaliter dicam, quæ contra bonos mores fiunt, nec nos facere posse credendum est,”[123] ut leges dicunt, multo fortius Deus, adjutor omnium, talia facere dedignaretur, et super nos pro tali petitione iram suam induceret atque indignationem, quare etiam Cato dixit:

Quod justum est petito, vel quod videatur honestum:

nam stultum est petere, quod possit jure negari.[124]

Cum ergo consilium hominis sine divino auxilio infirmum et inefficax sit, et sine ipso nihil facere valeamus, ut ipsemet testatur dicens: “Sine me nihil potestit facere,”[125] “primo quæramus”[126] consilium ab illo “et justitiam ejus, et omnia bona adicientur nobis.”[127]

2. De consilio a se ipso petendo. A te ipso vero secundo loco petere debes consilium et intra te requirere; et in hoc providus esse debes, ut a te atque consiliariis tuis removeas illa tria, quæ maxime sunt consilio contraria, scilicet iram, voluptatem sive cupiditatem atque festinantiam.[128]

Caput XII.

De ira vitanda in consiliis.

Primo itaque provideas, ne iratus vel ab irato consilium petas; et hoc multis rationibus: prima, quia iratus semper plus putat posse facere, quam possit, et ideo posse suum superat; scriptum est enim:

Qui plus posse putat, sua quam natura ministrat,

Posse suum superans, se minus ipse potest.[129]

Secunda vero ratione, quia “iratus nil nisi criminis loquitur [loco],”[130] ut Seneca dixit; et ita te et alios ad iram cito provocares, nam “lex videt iratum, iratus non videt illam.”[131] Tertia vero ratione, quia ira impedit animum; quare Cato dixit:

Iratus de re incerta contendere noli:

Ira impedit animum, ne possit cernere verum.[132]

In consiliis itaque et in aliis rebus “cohibere debes motus animi turbatos et appetitiones obedientes efficere rationi,”[133] ut Tullius dixit, qui etiam ait: “Ira procul absit, cum qua nil recte fieri, nil considerari potest.[134] Quæ enim aliqua perturbatione fiunt, ea nec constanter fieri possunt nec hijs, qui adsunt, approbari.”[135] “Ira certe non habet misericordiam nec erumpens furor; et impetum concitati ferre quis poterit?”[136] Nam “iratus etiam consilium facinus esse putat;”[137] quare dictum est: “Iracundiam qui vincit, maximum superat hostem.”[138]

Et si de ira, irato et iracundo plenius scire volueris, legas in libro, De Forma Vitæ, ad Vincentium scripto, in titulo: De Amicitia Iracundi Hominis Vitanda.[139]

Caput XIII.

De cupiditate seu voluptate vitanda in consiliis.

Providere etiam debes, ne cupiditas vel voluptas, consilium tuum impediendo, te vel consiliarios tuos in tantum hebetet, ut nimia voluptas sensum devincat; et hoc multis rationibus: prima, quia “cupiditas est radix omnium malorum,”[140] ut beatus Paulus dixit in Epistola ad Timotheum.

Secunda vero ratione, quia voluptas omne animi lumen extinguit et omne malum et vitium in se habet; nam dicit Tullius, De Senectute: “Nullam capitaliorem pestem, quam voluptatem corporis hominibus a natura datam, cujus voluptatis avidæ libidines et temere et effrenate ad potiendum incitantur. Hinc patriæ poditiones, hinc rerum publicarum eversiones, hinc cum hostibus clandestina colloquia nasci dicebat; nullum denique scelus, nullum malum facinus esse, ad quod suscipiendum non libido voluptatis impelleret; stupra vero et adulteria et omne malum flagitium nullis aliis illecebris excitari nisi voluptatis. Cumque homini sive natura sive quis deus nihil mente præstabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nihil tam esse inimicum quam voluptatem. Nec enim, libidine dominante, locum temperantia esse, nec omnino in voluptatis regno virtutem posse consistere.”[141] “Quocirca nihil esse tam detestabile tamque pestiferum quam voluptatem, si quidam ea, cum major esset, omne animi lumen extingueret.”[142] Et certe voluptas ita pessima est, ut nunquam oriatur, nisi præceserit dolor; ait enim Petrus Alfunsus: “Nulla quippe voluptas oritur, nisi dolor præcesserit, ut nemo unquam delectatur bibendo, nisi prius doluerit sitiendo; nemo delectatur in comestione, nisi dolor præcesserit in fame, aut etiam in requie, nisi prius doluerit ex labore, et sic in ceteris affectibus.”[143] Et nota, quod in qualibet etiam minima voluptate periculum imminet; unde illud: “Quicunque voluptuosus fuerit, vitio carere non poterit.”[144]

Tertia vero ratione in consiliis et aliis rebus vitare ac removere debes cupiditatem, quia parit peccatum et generat mortem. Ait enim beatus Jacobus in Epistola sua: “Unusquisque enim temptatur a concupiscentia sua abstractus et illectus; deinde cum concupiscentia conceperit, parit peccatum: peccatum cum consummatum fuerit, generat mortem.”[145] Et certe in tantum est pessima cupiditas, ut “cupienti animo nihil satis festinetur;”[146] quare dici consuevit: “Cupiditati tarda est celeritas.”[147]

Quarta vero ratione vitanda est cupiditas et a consiliis penitus removenda, quia “omnes cupiditates portæ sunt inferni, per quas itur in mortem,”[148] “quæ si aliter auferri non possent, ipsum cor evellendum esset.”[149]

Quinta vero ratione non solum in consiliis, sed etiam in omnibus actibus tuis omnino cupiditatem expellere ac removere debes, quia “cupiditas nihil amat, nisi quod non licet;”[150] quare Seneca dixit: “Ferocissima cupiditas pestis est, quæ solet egenos facere quos capit, quia finem quærendi non invenit.”[151] “Altera enim cupiditas ex fine alterius nascitur.”[152] Quare idem ait: “Fortior est qui cupiditatem vincit, quam qui hostem subicit.”[153]

Sexta denique ratione “cupiditas omnino in omnibus negotiis omnibusque actibus removenda est atque fugienda, et igne ac ferro succidenda, totoque artificio separanda”[154] propter infirmitatem vitandam maxime; nam si cupiditas finem quærendi non invenerit, ut dictum est, illam merito fugere debes. Scriptum est enim in Didascalo Hugonis, in titulo Quomodo sit legenda divina Scriptura ad Correctionem Morum: “Noli sequi infinita; nam ubi finis non est, requies non esse potest; ubi pax non est, Deus habitare non potest. In pace, inquit propheta, factus est locus ejus, et in Sion habitatio ejus.”[155]

Caput XIV.

De festinantia vitanda in consiliis.

Festinantiam denique in consiliis esse contrariam, cognoscas; ideoque illam in consiliis a te procul abicias; sicut enim “in judicando criminosa est celeritas,”[156] unde dici consuevit: “Optimum judicem existimo, qui cito intelligit et tarde judicat,”[157] et etiam: “Ad pœnitendum properat qui cito judicat,”[158] ita et de consiliis scriptum est: “De consiliis, quod diu tractaveris, id puta rectissimum.”[159] Et etiam dici consuevit: “Velox consilium sequitur pœnitentia.”[160] Non ergo consilium dare vel recipere debes subito et festinanter, sed cum deliberatione ac mora competenti; ait enim Seneca, De Formula Honestæ Vitæ: “Nihil tibi subitum sit, sed totum ante prospicias; nam qui providus est, non dicit non putavi hoc fiere; quia non dubitat, sed expectat, non suspicatur, sed cavet.”[161] Quare in talibus deliberatio et competens mora non est reprobanda, immo valde diligenda. Scriptum est enim: “Deliberare utilia, mora est tutissima;”[162] et iterum: “Mora omnis odio est sed facit sapientem.”[163]

Caput XV.

De secreto non propalando nisi propter necessitatem et utilitatem.

Habita deliberatione ac diligenti provisione super removendis hijs, quæ sunt consilio contraria, videlicet ira, cupiditate seu voluptate ac festinantia, provideas etiam, ut secretum tuum tibi habeas nec ab alio inde consilium petas, si per consilium, alienum non potes tuam conditionem facere meliorem; ait enim Jhesus Sirac: “Amico et inimico noli enarrare sensum tuum, et, si est tuum delictum, noli denudare. Audiet enim te, et respiciet te, et quasi defendens peccatum tuum, subridebit te.”[164] Et alius dixit: “Quod secretum esse vis, nemini dicas.”[165] Et alius dixit: “Vix existimes ab uno posse celari secretum.”[166] Et Petrus Alfunsus dixit: “Consilium vel secretum absconditum quasi in carcere suo tenet ligatum;”[167] quare dixit: “Qui consilium suum in corde suo retinet, sui juris est melius eligere;”[168] nam tutius est tacere, quam ut taceat alium rogare. Ait enim Seneca: “Si tibi ipsi non imperasti, ut taceres, quomodo ab alio silentium quæris?”[169] Si autem per alienum consilium tuam conditionem credis facere meliorem, tunc delibera et intra te diligenter provide, cum quo vel quibus consilium facere debeas tuaque secreta aperire; ait enim Seneca: “Tu omnia cum amico delibera, sed de ipso prius.”[170] Et Petrus Alfunsus dixit: “Propter amicos non probatos: provide tibi semel de inimicis, et millesies de amicis; quia forsan amicus fiet inimicus, et sic levius poterit dampnum tuum perquirere.”[171]

Caput XVI.

De non ostendenda voluntate in consiliis.

Item provideas, ne voluntatem tuam super consilio petito consiliariis ostendas; nam fere omnes homines assentatores sunt, vultumque petentis respiciunt; et quod ei placere credunt, id libenter dicere conantur, et magis, illius voluntatem respiciendo, illi applaudunt, quam quod ei displiceat, licet utile sit, dicere velint; et hæc est ratio, quare magnates atque potentes, si per se nesciunt, consilium bonum vix aut nunquam capere possunt; de quibus assentatoribus atque adulatoribus infra plenius tibi dicam.

In petendo itaque a te consilio primo provideas, ut quæ sunt contraria consilio a te et a consiliariis tuis removeas; secundo, ut secretum tuum tibi habeas, si tuam conditionem per alienum consilium meliorare non potes; tertio, ut de consiliariis intra te deliberes atque perpenses; quarto, ut de consilio petito voluntatem consiliariis non ostendas.

Caput XVII.

De consilio ab aliis petendo.

Petito a te consilio atque intra te proviso, opportunum est quandoque, ut ab alio vel ab aliis consilium petas. Videndum est igitur a quibus consilium petere debeas.

In petendo itaque ab aliis consilio, hanc cautelam sollicite observes, ut bonos amicos a malis vel ab inimicis discernas. A bonis ergo amicis, et a sapientibus ac peritis, probatis et inventis fidelibus, et maxime a senibus consilium postulanfum est.

De amicis ideo dixit, quia, ut ait Salomon, “unguento et variis odoribus delectatur cor, et bonis amici consiliis anima dulcoratur;”[172] nihil enim “dulcius est quam habere amicum, cum quo tanquam cum te ipso loquaris.”[173] Quare idem Salomon ait: “Amico fideli nulla est comparatio, nec est digna ponderatio auri vel argenti contra bonitatem fidei ejus;”[174] et iterum: “Amicus si permanserit fixus, erit tibi quasi coæqualis, et in domesticis tuis fiducialiter aget.”[175] Et iterum ait: “Amicus fidelis, protectio fortis; qui autem invenit illum, invenit thesaurum.”[176] Inde etiam dici consuevit: “Quale est sine anima corpus, talis est sine amicis homo;”[177] nam “etsi ea permaneant, quæ dicuntur dona fortunæ, vita tamen inculta et deserta ab amicis non potest esse jocunda.”[178]

De sapientibus et peritis ideo dixi, quia verum est, quod dici consuevit: “Sapiens contra omnes fert arma, dum cogitat.”[179] Per sapientiam ergo ac consilium suum tibi taliter consulent, quod, si eis credideris, inconsulte cadere non poteris. Scriptum est enim:

Non de ponte cadit qui cum sapientia vadit.[180]

Et Seneca, De Formula Honestæ Vitæ, dixit: “Consilium peritorum ex apertis obscura existimat, ex parvis magna, ex proximis remota, ex partibus tota.”[181]

De probatis vero et inventis fidelibus ideo dixi, quia multi dicuntur sapientes, qui malitiosi sunt et aliis per malitiam cito consulerent male. Quare non est omnibus credendum, sed probatis tantum et fidelibus repertis; ait enim beatus Johannes in Epistola sua: “Karissimi, nolite omni credere spiritui, sed probate spiritus si ex Deo sint.”[182] Et etiam Paulus in Epistola ad Thessalonicenses dixit: “Omnia probate: quod bonum est tenete. Ab omni specie mala abstinete vos.”[183] Et Sapiens ait: “Qui credit cito, levis est corde et minorabitur;”[184] “facilitas enim animi ad partem stultitiæ vergit.”[185] Et alius dixit: “Ne laudes amicum, donec probaveris eum.”[186] Et Salomon dixit: “Si possides amicum, in temptatione posside;”[187] “est enim amicus secundum sua tempora; in tempore autem temptationis vel tribulationis non permanebit.”[188] Et quidam philosophus: “Cave tibi a consilio illius, a quo consilium petis, ut sit tibi fidelis et probatus.”[189]

De senibus denique ideo mentionem feci, quia, ut ait sanctus Job, “in antiquis est sapientia, et in longo tempore prudentia.”[190] Nam et Cassiodorus dixit: “Illi prudentiores semper sunt habiti, qui multorum hominum conversationibus probantur eruditi;”[191] et iterum: “Cum multa trahis ab antiquis, meruisti placere de propriis;”[192] nam “senes ipsi consiliis sapientiam discunt.”[193] Quare Martialis dixit:

Pannorum veterum facile contempnitur usus:

Non sic consilium. Postume, sperne senum.[194]

Et Tullius, De Senectute, dixit: “Non viribus, non velocitatibus aut celeritate corporum res magnæ geruntur, sed consilio, auctoritate et scientia, quibus non modo non orbari, sed etiam augeri senectus solet.”[195]

A supra dictis itaque consilium postulando, talem adhibeas cautelam, ut primo ab uno vel a paucis consilium petatur; ait enim Salomon: “Multi pacifici sint tibi, et consiliarius unus de mille.”[196] Et non solum unum consilium cum eis facias, sed etiam multa; ait enim idem Salomon: “Ubi non est gubernator, populus corruet: salus autem, ubi multa consilia.”[197] Secundo, si opus fuerit, multos adhibeas consiliarios; nam dixit Salomon in Proverbiis: “Dissipantur cogitationes ubi non est consilium: ubi vero plures consiliarii sunt, confirmantur.”[198]

Caput XVIII.

Quorum consilium sit vitandum.

De vitando consilio stultorum.

Viso et diligenter cognito, a quibus sit consilium postulandum, videamus, quorum consilium sit vitandum.

In primis itaque consilia stultorum penitus vitabis; stulti enim stulta diligunt et sua consilia ad stultitiam trahunt. Scriptum est enim: “Proprium est stultitia aliena vitia cernere, suorum autem oblivisci;”[199] et Salomon dixit: “Cor sapientis in dextera, et or stulti in sinistra ejus;”[200] unde alibi dixit: “In auribus insipientium ne loquaris, quia despicient doctrinam eloquii tui;”[201] et iterum: “Via stulti recta est in oculis ejus, sapiens autem audit consilia.”[202] Quare idem dixit: “Si contuderis stultum in pila quasi ptisanas feriente desuper pilo, non auferetur ab eo stultitia.”[203] Inde etiam ait: “Vir sapiens, si cum stulto contenderit, sive irascatur, sive rideat, non inveniet requiem.”[204]

Caput XIX.

De vitando consilio adulatorum.

Similiter vitandum est consilium adulatorum et simulatorum et assentatorum, non solum in adversis, sed etiam in secundissimis rebus. Ait enim Tullius: “Etiam in secundissimis rebus maxime utendum est consiliis amicorum, hijsque major etiam quam ante tribuenda est auctoritas. Iisdem temporibus cavendum, ne assentatoribus patefaciamus aures, ne adulari nos sinamus: in quo falli facile est. Tales enim nos esse putamus, ut jure laudemur: ex quo nascuntur innumerabilia peccata, cum homines inflati opinionibus turpiter irridentur et in maximis versantur erroribus.”[205] Unde sciendum est “nullam in amicitia pestem esse majorem quam adulationem, blanditiam, assentationem.”[206] Sed “licet perniciosa sit assentatio, tamen nocere nemini potest, nisi ei, qui eam recipit atque ea delectatur. Ita fit, ut is assentatoribus patefaciat aures suas maxime, qui sibi assentetur et se maxime ipse delectet.”[207] Unde Cato dixit:

Cum te alius laudat, judex tuus esse memento:

Plus aliis de te, quam tu tibi, credere noli.[208]

Inde et Seneca in Epistolis dixit: “Intus te ipsum considera: non qualis sis, aliis credas.”[209] “Multo magis ad rem pertinet, qualis tibi videaris, quam qualis aliis.”[210] Sapientius enim est “malle placere sibi quam populo.”[211] Et de consilio capiendo in secundissimis rebus consonat Seneca, De Formula Honestæ Vitæ, dicens: “Tunc consilia salutaria tibi advoca, cum tibi alludit vitæ prosperitas: tunc te velut in lubrico retinebis ac sistes, nec tibi dabis impetus liberos, [sed circumspicies,] qua eundum sit et quousque.”[212] In consiliis itaque et in aliis rebus “non acerba verba, sed blanda timebis.”[213] Dixit enim Salomon: “Malus homo, qui blande loquitur, innocentium laqueus est;”[214] et iterum: “Homo qui blandis fictisque sermonibus loquitur amico suo, rete expandit pedibus ejus.”[215] Et Tullius dixit “Nullæ sunt occultiores insidiæ, quam eæ, quæ latent in simulatione officii aut in aliquo necessitudinis nomine.”[216] Secundum Tullium ergo “multo melius est de quibusdam acerbos inimicos mereri, quam eos amicos, qui dulces videantur; illos sæpe verum dicere, hos nunquam.”[217] Et Cato dixit:

Sermones blandos blæsosque vitare memento.[218]

Non ergo movearis ad blanda verba, dulcia vel composita, sed ad rem tantum; ait enim Seneca in Epistolis: “Ad rem movearis, non ad verba composita;”[219] nam “oratio ejus, qui veritati operam dat, incomposita debet esse et simplex.”[220] Et licet te forte crederes sapientem, “non tamen tuæ prudentiæ innitaris,”[221] sed consilio sapientiam ab alio investigabis, ut ait Cassiodorus: “Sapientiam quærit in altero apud quem est scientiæ magnitudo;”[222] dubitare enim et a sapientibus consilium petere non est inutile nec verecundum.

Caput XX.

De vitando consilio illorum, qui sunt vel jam fuerunt inimici et postea in gratiam redierunt.

Item vitandum est illorum consilium, qui sunt vel jam fuerunt inimici, sed postea in gratiam redierunt. Scriptum est enim: “Nemo cum inimico tute in gratiam redit.”[223] Quare Ysopus dixit:

Ne confidatis secreta nec hijs detegatis,

Cum quibus egistis pugnæ discrimina tristis.[224]

Et alibi idem dixit:

Nulla fides hosti tibi sit, qui talia nosti,

Prorsus et hostilis tibi sit persuasio vilis.[225]

Vapor enim odii semper latet in pectore inimici et, ut ait Seneca, “nunquam ubi diu fuit ignis deficit vapor.”[226] Quare idem dixit: “Pro amico potius occidi expedit, quam cum inimico vivere.”[227] Inde etiam Salomon dixit: “Inimico antiquo non credas in æternum; et si humiliatus vadit curvus,”[228] “non credas ei; captus enim utilitate, non amicitia, revertitur voluntate, ut capiat fugiendo, quod non potuit persequendo.”[229] Et alibi idem dixit: “In oculis tuis illacrimabitur inimicus, et si viderit tempus, non satiabitur sanguine tuo.”[230] Et Petrus Alfunsus dixit: “Ne associeris inimicis tuis, cum alios possis reperire socios; quæ enim male egeris notabunt, quæ vero bona fuerint, deviabunt.”[231]

Caput XXI.

De vitando consilio illorum, qui non amore, sed timore reverentiam ostendunt.

Item vitandum est consilium illorum, qui non amore, sed timore tantum reverentiam ostendunt et dilectionem. Non enim sunt amici, sed odiosi inimici. Ait enim Tullius, De Officiis: “Omnium autem rerum nec quidquam est aptius ad opes tuendas et retinendas quam diligi, et nihil alienius quam timeri. Prælare enim homines, quem metuunt, oderunt; quem quisque autem odit, periisse expetit. Multorum autem odiis nullas opes obsistere posse, etsi autea ignotum fuerat, modo autem est cognitum.”[232] Non ergo credas, bonum amicum vel consiliarium per metum posse acquiri, nam, ut quidam philosophus dixit, “nemo ei satis fidus est, quem metuit.”[233] Quare idem Tullius dixit: “Malus custos diuturnitatis est metus, contraque benivolentia fidelis vel ad perpetuitatem.”[234] “Qui vero in libera civitate ita se instituunt, ut metuantur, hijs nihil potest esse dementius.”[235] “Etenim qui se metui volunt: a quibus metuuntur, eosdem ut metuant ipsi necesse est.”[236]

Blanditia, non imperio, vis crescit amoris.[237]

Unde Martialis dixit:

Torvus et ore minax non rite possis amare:

Invitus nemo, nemo coactus amat.

Blanditia, non imperio, vis crescit amoris.

Vacca quidem taurum, sed et ipsa leæna leonem

Iratos fugiunt, sed cupiunt placidos;

Dilige sic omnes, ut ameris ab omnibus unus.

Quærit amor pariles, dissimiles odium.[238]

Et nota, quod non solum amicitia vel bonum consilium per metum vel timorem non acquiritur, sed etiam imperium premente metu perditur. Ait enim Tullius: “Nulla vis imperii tanta est, quæ premente metu possit esse diuturna;”[239] “multos enim timere debet, quem multi timent.”[240] Unde Seneca in Epistolis dixit: “Nemo potest terribilis esse secure.”[241]

Caput XXII.

De vitando consilio ebriosorum.

Item vitandum est consilium ebriosorum, qui secretum consilium celare non possunt. Ait enim Salomon: “Nullum secretum, ubi regnat ebrietas.”[242]

Caput XXIII.

De vitando consilio illorum, qui secreto aliud consulunt, et palam aliud se velle ostendunt.

Item vitandum et suspectum habendum est illorum consilium, qui secreto aliud consulunt, et palam aliud se velle ostendunt. Ait enim Cassiodorus: “Læsionis genus est aliud occulte dicere, et aliud velle monstrare.”[243]

Caput XXIV.

De consilio mali hominis vitando et suspecto habendo.

Similiter vitandum est et suspectum habendum mali hominis consilium. Scriptum est enim: “Malus homo a se nunquam bonum consilium refert.”[244]

Caput XXV.

De vitando consilio juvenis et suspecto habendo.

Item vitandum est consilium juvenum vel saltim suspicandum. Juvenes enim maturum sensum non habent, et juvenilia diligunt et eis inhærent. Non enim potest in eis succus diuturnus haberi, qui nimis celeriter sunt maturitatem adepti. Quare Salomon dixit: “Væ tibi, terra, cujus rex puer est, et cujus principes mane comedunt.”[245] Et Martialis tibi dixit:

Consilio juvenum fidis, Melibee: ruinam

Expectare potes, dum sine consilio es.[246]

Caput XXVI.

De examinando consilio in genere.

Sequitur videre, quomodo examinandum sit consilium. Et certe in examinando consilio ita debes esse discretus, ut inspicias principium et finem, et, quæ sint in examinatione consilii utilia et necessaria, diligenter provideas.