Churches and Chapels

Saif Egwys Sant Andreas ym mhlwyf Llandudoch, lle gellir gweld adfeilion yr Abaty.
Disgrifiwyd yr eglwys yn 1291 fel “Ecclesia de Grava Matilda.” Oddi ar y dyddiad yna mae cyfnodion yr eglwys yn dangos ei bod wedi ei hadnewyddi droeon. Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1866 ac mae carreg a’r dyddiad 1619 i’w gweld yn y mur gorllewinol.
Yn nhwr y gloch mae bedyddfaen hynafol o’r hen eglwys, a wnaeth ei darganfod ar fferm lleol.

Hefyd ym mhlwyf Llandudoch mae eglwys Monington. Mae’r eglwys yma hefyd wedi ei chysegru i Sant Andreas. Enw Cymraeg yr eglwys yw Eglwys Wythwr, sef Eglwys yr Wyth Dyn. Mae hyn yn hannu o’r ffaith bod wyth teulu yn byw ym mhlwyf Monington.

Ailadeiladwyd yr eglwys yn 1860 am £100 gan y pensaer R. J. Withers o Lundain, a wnaeth gynllunio Eglwys Sant Andreas hefyd. Disgrifwyd yr eglwys gan CADW fel “a well designed small church in severe high Victorian Gothic manner”

Mae yna furlun mewn cyflwr da o angylion ar y muriau y tu fewn i’r eglwys a chan nad oes yna drydan ynddi mae’n cael ei goleuo gan lampaiu paraffin.

Mae Capel Bethel wedi ei adeiladu ym mhentref Trewyddel. Mae arysgrifen ar fur piniwn y capel yn darllen “Bethel, Addoldy yr Annibynwyr, Sefydlwyd 1691.”

I ddechrau roedd cynyllfaoedd annibynnol yn fach ac roeddent yn cwrdd mewn tai fferm ac ar adegau ar draethau cysgodol. Byddai’r tai fferm yn gartref i gredwyr selog a traeth yn ganolog i’r gynylleidfa.

Codwyd Festri Bethel yn 1932 ar safle Tafarn y Llew Gwyn.

Gwelir Capel Tabernacl hefyd ym mhentref Trewyddel. Fe’i adeiladwyd gan Y Bedyddwyr ym 1894. Cyn i’r capel gael ei adeiladu roedd yr oedfaon yn cael eu cynnal yn Rhyd y Gors o 1878. Fe wnaeth Y Bedyddwyr wedyn rentu bwthyn to gwellt ar safle yr adeilad presennol. Talwyd y pris eithafol o £130 gan Ifor Evans i dalu am y bwthyn ar ran Y Bedyddwyr.

Defnyddwyd Nant Awen sy’n llifo wrth ochr y capel i’r bedydd cyntaf yn 1887. Mae’r bedyddfa nawr o fewn tir y capel.