Trefgwyddel - Mallt’s Grove

 

Mae yna nifer o wahanol straeon sy’n son am sut y cafodd Trewyddel ei enw ond yr un sy’n debyca i fod yn gywir yw’r un sydd a’i ffynhonnell yn y ffaith bod Eglwys Trewyddel wedi cael ei galw yn “Ecclesia de Grana Matildis.” Mae cyfeiriad i hyn yn dyddio nol i 1291 ac yn cyfiethu i;- yr Eglwys yng ngallt Matilda. Rhoddodd Matilda, a briododd Robert Fitzmartin, Trewyddel fel rhan o’i argyfrau i Abaty Llandudoch. Yn raddol dros gyfnod fe newidiodd yr enw i “Moldegrove”, ac erbyn amser Henry 8fed roedd yn cael ei adnabod fel “Moilegrove.”  Roedd Matilda yn ferch i William Peveral, Tregammon, ac roedd hi yn hoff iawn o gerdded drwy’r allt.

Y Gymraeg am Matilda yw Mallt ac mae llawer o chwedlau iasol wedi datblygu dros y blynyddoedd yn seiliedig ar hyn. Mae’n debyg bod Mallt yn cael ei disgrifio fel “athrylith drygionus”, “Mallt y Mwnci” a “Mallt o’r Niwl.” Yn ol yr hanes roedd bodau dynol a oedd yn ei gweld yn golchi ei dwylo yn yr allt yn marw!  Ar gyfnodau byddai dynion a fyddai yn cerdded adref o’r dafarn ar nosweithiau niwlog yn ei gweld wrth lon Penrallt Ceibwr.

Mae Trewyddel yn hannu o’r enw Tre-Gwyddel ac mae yna dystiolaeth fod Gwyddelod wedi ymsefydlu yng Nghemaes ers amser y Rhufeiniaid gan fod arysgrifen ar rai o’r Cerrig Ogam yn yr ardal wedi eu hysgrifennu yn y Wyddeleg.

Nol i Hanes

Bwrdd Du