Rhyfel y Degwm

 

Gwelwyd yn ystod y 1880 ddirwasgad economaidd ac fe ddechreuodd yr anghydffurfwyr deimlo dig mawr am eu bod yn gorfod talu’r degwm i “Eglwys estron.”

Trewyddel o garreg drws Plas y Mwswm.

Yn raddol fel bod y dirwasgad yn gweithygu fe wnaeth penderfyniad y werin i wrthod talu y degwm ddyfnhau ac fe dorodd Rhyfel y Degwm allan. Roedd rhaid i ffermwyr a oedd yn gwrthod talu werthu eu hanifeiliaid i dalu eu dyledion ond roedd yr arwerthiantau yma yn cael eu rhwystro gan rheini oedd yn gwrthwynebu y system.. Byddai clwydi i ffermydd yn cael eu cloi, neu llwyni draen a cherrig anferth yn cael eu llusgo i atal mynediad i’r arwerthiant. Byddai “Corn y Degwm” yn cael ei ganu gan ffermwr a fyddai angen cymorth wrth ei gymdogion ac i rwystro y “swyddogion” i gario allan eu gwaith.

Roedd un o arwyr Rhyfel y Degwm yn byw yn Whitlands, Trewyddel, sef Pegi Lewis. Roedd gan ei thad, Dafydd Lewis y Crudd, a oedd yn Annibynnwr,  farn flaengar gweledol o’i amser ac yn ol yr hanes roedd Pegi Lewis yn un mor effro a’i thad er ei fod wedi marw yn 1869. Mae’n debyg fod Pegi, pan ddaeth “Y Swyddog” i gasglu un o’i dwy fuwch  fel rhan o ddyled y degwm, wedi penderfynu adael y fuwch yn rhydd a gallai’r “Swyddog” ei hyn ei dal. Er mawr difyrrwch i Pegi methodd “Y Swyddog” a dal y fuwch ac fe fu’n rhaid iddo fynd o Whitlands yn wagllaw! Yn dilyn fe gynhaliwyd cystadleuaeth ysgrifennu balad am wethred dewr Pegi gyda gwobr o£5. Mae’r ffaith fod yna 67 o feirdd wedi cystadlu yn dangos  pwysigrwydd safiant Pegi.  Ysgrifennwyd y falad fuddigol gan Watcyn Wyn. Bu farw Pegi yn 1900 yn 76 mlwydd oed. Fe’i claddwyd yn Eglwys Sant Andrew ond yn anffodus nid oes carreg fedd ar ei bedd.

Nol i Hanes

Bwrdd Du